پژوهشگاه حوزه و دانشگاه جستارهای اقتصادی با رویکرد اسلامی 3115-8226 23 49 2026 03 21 Components of Social Capital and Economic Growth in Islamic Countries: A Panel Quantile Regression Approach مؤلفه‎های سرمایه اجتماعی و رشد اقتصادی در کشورهای اسلامی: رویکرد رگرسیون پانل کوانتایل 149 183 2472 10.30471/jee.2026.11348.2551 FA زهرا ایزدی عهد گروه اقتصاد، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران 0009-0008-1322-1896 مریم شریف نژاد گروه اقتصاد، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران 0000-0002-7199-2946 احمد سرلک گروه اقتصاد، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران 0000-0001-7237-2880 علی شیخی مهرآبادی گروه اقتصاد، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران 0009-0003-0517-5934 Journal Article 2025 09 20 Extended Abstract Introduction and Objectives: In the last two decades, the attention of researchers and economic policymakers to the role of social capital in explaining differences in economic growth among countries has increased dramatically (Haldane & Halpern, 2025). Social capital, as a multidimensional concept, encompasses mutual relationships between individuals and groups, social trust, social networks, and the level of civic participation, and has a potential and direct impact on the macroeconomic performance of countries (Xue et al., 2023; Jantoń-Drozdowska & Majewska, 2015). Social trust, as one of the main components of social capital, plays an unparalleled role in economic growth by reducing transaction costs and facilitating economic cooperation at various levels (Haldane & Halpern, 2025; Rahimi et al., 2023), thereby paving the way for innovation, knowledge transfer, and the formation of economic investments (Haldane & Halpern, 2025; Xue et al., 2023). Strong social networks can also optimize human and occupational capital, accelerating the resolution of collective problems, resource exchange, and risk sharing in the economy (Soithong & Suksawas, 2025; Xing et al., 2021). In contrast, perceived corruption is considered an element incompatible with social capital, and societies with high levels of perceived corruption usually face reduced social trust, weak institutions, and decreased investment (Robbani, 2021). The main objective of this study is to investigate the effect of social capital components on the economic growth of selected Islamic countries using a panel quantile regression approach. To achieve this goal, from among the 57 member countries of the Organization of Islamic Cooperation (OIC), a selection of 26 Islamic countries was chosen based on the availability of all required data over the period from 2000 to 2022. The present study also examines controlling factors such as the education index, women’s participation rate, and other control variables, as these factors can have a significant impact on the interaction between social capital and economic growth. Without including them in the models under investigation, economic analyses would be incomplete and sometimes misleading. Research Method: The independent variables used in this study were selected through an analysis of the theoretical and empirical literature in this field. To investigate the role of social capital components on economic growth, a selection of Islamic countries (including Iran, Iraq, Armenia, Azerbaijan, Bangladesh, Benin, Cameroon, Egypt, Gabon, Indonesia, Jordan, Kazakhstan, Kuwait, Kyrgyzstan, Lebanon, Malaysia, Mali, Morocco, Pakistan, Qatar, Saudi Arabia, Tajikistan, Tunisia, Turkey, Uzbekistan, and Yemen) was considered. The panel quantile regression method was introduced in 1978 by Koenker and Bassett, combining panel data analysis and quantile regression. This method, based on a conditional quantile function, minimizes absolute error values in variables with asymmetric distributions and is today used in numerous economic and financial studies (Afolabi & Ndamsa, 2025). This approach provides valuable insights beyond mean-based analyses, particularly for research focusing on inequality, the behavior of different groups within society, or asymmetric responses (Afolabi & Ndamsa, 2025). Findings: The estimation results of the panel quantile regression indicate heterogeneous relationships between the explanatory variables and GDP per capita at different levels of the conditional distribution. Civil Society Participation Index (CSPI): A positive and significant effect (p-value < 0.05) is evident in all quantiles except the 0.75 quantile, indicating the increasing role of civil society in weaker economies (in terms of lower GDP per capita). Social Trust (ST): Shows a positive and significant effect (p < 0.05) at all quantile levels. Social Networks Index (SN): Exhibits a dual effect across quantiles. Corruption Perception (CP): With positive and significant coefficients at the 0.50 Q and 0.75 Q quantiles, confirms the inhibitory effect of corruption on economic growth and performance at medium economic levels. Women’s Economic Participation Rate (PRF): Shows a uniform positive and significant effect at the 0.05 Q, 0.25 Q, and 0.50 Q quantiles, explaining the peak impact of women’s economic participation in less affluent economies (in terms of GDP per capita). This result emphasizes the importance of women’s economic participation in the early stages of economic growth. Education Index (ED): Demonstrates a positive and significant effect on GDP per capita in almost all quantiles (except 0.05 Q), indicating the central role of human capital education in medium and high-development economies. Fertility Rate (FR): Has a negative coefficient at all quantile levels. Discussion and Conclusion: The main findings of this research indicate that social trust (ST), as the only variable with a positive and significant effect in all quantiles (0.05 to 0.95), plays a fundamental role in facilitating economic cooperation and reducing transaction costs. In contrast, social networks (SN) show a dual behavior: a positive effect in less affluent economies (0.05 quantile) and a negative effect at advanced growth levels (0.95 quantile), likely due to networks transforming into rent-seeking channels in the absence of efficient institutions. Civil society participation (CSPI) has a stronger reinforcing effect on economic growth, particularly in weaker economies (0.05 quantile). Furthermore, corruption perception (CP) significantly hinders economic growth at intermediate levels (0.50 quantile). Among the control variables, the Human Development Index (HDI) has its strongest increasing effect in advanced economies (0.95 quantile), indicating the progressive returns on investment in human capital quality at higher stages of development. Therefore, based on the research findings, the following policy implications are proposed: Policy-making in less developed OIC member countries should focus on strengthening civil institutions, immediate control of fertility and unemployment rates, and investment in basic education. Policy-making in OIC member countries with higher economic growth should focus on transferring resources from informal networks to transparent institutions and optimizing investment in human development. Declarations Conflict of Interest: The authors declare no conflict of interest. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: در دو دهه اخیر، توجه پژوهشگران و سیاست‌گذاران اقتصادی به نقش سرمایه اجتماعی در تبیین تفاوت‎های رشد اقتصادی میان کشورها به طرز چشمگیری افزایش یافته است (هالدانه و هالپرن، 2025). سرمایه اجتماعی به‎عنوان مفهومی چند بُعدی، روابط متقابل میان افراد و گروه‎ها، اعتماد اجتماعی، شبکه‎های اجتماعی و میزان مشارکت مدنی را دربرمی‎گیرد و تأثیر بالقوه و مستقیمی بر عملکرد اقتصاد کلان کشورها دارد (خیو و همکاران، 2024؛ جانتون دروزدوسکا و ماجوسکا، 2015). اعتماد اجتماعی نیز به‎عنوان یکی از مؤلفه‎های اصلی سرمایه اجتماعی، نقشی بی‎بدیل در رشد اقتصادی ایفا می‎کند و با کاهش هزینه‎های مبادلاتی، تسهیل همکاری‎های اقتصادی در سطوح مختلف (هالدانه و هالپرن، 2025؛ رحیمی و همکاران، 2023)؛ زمینه‎ساز نوآوری، انتقال دانش و شکل‎گیری سرمایه‎گذاری‎های اقتصادی است (هالدانه و هالپرن، 2025؛ خیو و همکاران، 2024). شبکه‎های قوی اجتماعی نیز می‎توانند سرمایه انسانی و شغلی را بهینه کنند و موجب تسریع در حل مشکلات جمعی، تبادل منابع و تسهیم ریسک در اقتصاد شوند (سویسونگ و سوکساواز، 2025؛ خینگ و همکاران، 2021). در مقابل، ادراک فساد به‎عنوان عنصری ناسازگار با سرمایه اجتماعی مطرح می‎شود و جوامع با سطح بالای فساد ادراک ‎شده، معمولاً با کاهش اعتماد اجتماعی، ضعف نهادها و کاهش سرمایه‎گذاری مواجه هستند (روبانی، 2021). هدف اصلی مطالعه حاضر، بررسی اثر مؤلفه‎های سرمایه اجتماعی بر رشد اقتصادی کشورهای اسلامی منتخب با رویکرد پانل کوانتایل است. برای دستیابی به این هدف، از بین 57 کشور عضو سازمان همکاری اسلامی، منتخبی از کشورهای اسلامی شامل ۲۶ کشور، با توجه به دسترسی به همه داده‎های مورد نیاز، در طی دوره زمانی 2000 تا 2022 انتخاب شده‎اند. تحقیق حاضر به بررسی عوامل کنترل‎کننده مانند شاخص آموزش، نرخ مشارکت زنان و دیگر متغیرهای کنترلی نیز پرداخته است؛ زیرا این عوامل می‎توانند تأثیر قابل توجهی بر تعامل میان سرمایه اجتماعی و رشد اقتصادی داشته باشند. بدون لحاظ کردن آنها در مدل‎های تحت بررسی، تحلیل‎های اقتصادی ناقص و گاه گمراه‎کننده خواهد بود. روش: متغیرهای مستقل مورد استفاده در این مطالعه از طریق تجزیه و تحلیل ادبیات نظری و تجربی در این حوزه انتخاب شدند. جهت بررسی نقش مؤلفه‎های سرمایه اجتماعی بر رشد اقتصادی، منتخبی از کشورهای اسلامی (شامل ایران، عراق، ارمنستان، آذربایجان، بنگلادش، بنین، کامرون، مصر، گابن، اندونزی، اردن، قزاقستان، کویت، قرقیزستان، لبنان، مالزی، مالی، مراکش، پاکستان، قطر، عربستان سعودی، تاجیکستان، تونس، ترکیه، ازبکستان و یمن) در نظر گرفته شده‎اند. در جدول 1، متغیرهای مستقل و وابسته در این پژوهش توصیف و خصوصیات آماری شامل میانگین، انحراف استاندارد، مینیمم، ماکسیمم و تعداد مشاهدات ارائه شده است. طبق داده‎های جدول 1، میانگین رشد سرانه در کشورهای منتخب عضو سازمان همکاری اسلامی برابر با 814/7638 دلار است. رگرسیون پانل کوانتایل در سال 1978 توسط کونکر و بست معرفی شده که ترکیبی از تحلیل داده‎های پانلی و رگرسیون کوانتایل را ارائه می‎دهد. این روش براساس یک تابع چندکی شرطی، مقادیر خطای مطلق را در متغیرها با توزیع نامتقارن به حداقل می‎‎رساند و امروزه در مطالعات متعدد اقتصادی و مالی به‌کار گرفته می‎شود (آفولابی و ندامسا، 2025). این رویکرد به‎طورخاص برای پژوهش‎هایی که بر نابرابری، رفتار گروه‎های مختلف درون جامعه، یا واکنش‎های نامتقارن تمرکز دارند، بینش‎های ارزشمندی فراتر از تحلیل‎های مبتنی بر میانگین ارائه می‎دهد (آفولابی و ندامسا، 2025). نتایج: نتایج برآورد رگرسیون پانل کوانتایل (در جدول 7) حاکی از روابط ناهمگن متغیرهای توضیحی با تولید ناخالص داخلی سرانه در سطوح مختلف توزیع شرطی است. تأثیر مثبت و معنادار متغیر شاخص مشارکت جامعه مدنی (CSPI)، (آماره احتمال کمتر از 5 صدم) در تمام کوانتایل‎ها به غیر از کوانتایل 75/0 مشهود است و نشان‎دهنده نقش فزاینده جامعه مدنی در اقتصادهای ضعیف‎تر (به‌لحاظ تولید ناخالص داخلی سرانه پایین‎تر) است. متغیر اعتماد اجتماعی (ST)، اثر مثبت و معنا‎دار (05/0> p) را در تمام سطوح کوانتایل نشان می‎دهد. از طرفی متغیر شاخص شبکه‎های اجتماعی (SN) تأثیر دوگانه‎ای در طول چندک‎ها دارد. شاخص درک فساد (CP) با ضرایب مثبت و معنا‎دار در کوانتایل‎های 50/0 Q و 75/0 Q، تأییدکننده تأثیر بازدارنده فساد بر رشد و عملکرد اقتصای در سطوح متوسط اقتصادی است. همچنین متغیر نرخ مشارکت اقتصادی زنان (PRF) با اثر مثبت یکنواخت و معنا‎دار در کوانتایل‎های 50/0 Q، 25/0 Q و 50/0 Q؛ تبیین‎کننده اوج تأثیر مشارکت اقتصادی زنان در اقتصادهای کم‎برخوردار (از لحاظ تولیدناخالص داخلی سرانه) است که این نتیجه بر اهمیت مشارکت اقتصادی زنان در مراحل اولیه رشد اقتصادی تأکید می‎کند. شاخص آموزش (ED) تقریباً در تمام کوانتایل‎ها (به‌جز 50/0 Q)، اثر مثبت و معنا‎دار خود را بر متغیر تولید ناخالص داخلی سرانه نشان می‎دهد که بیان‎کننده نقش محوری آموزش سرمایه انسانی در اقتصادهای با توسعه متوسط و بالاست. متغیر نرخ باروری (FR) دارای ضریب منفی در تمامی سطوح کوانتایل‎هاست. بحث و نتیجه‎گیری: یافته‎های اصلی این پژوهش حاکی از آن است که اعتماد اجتماعی (ST) به‎عنوان تنها متغیر دارای اثر مثبت و معنادار در تمامی کوانتایل‎ها (05/0 تا 95/0)، نقش بنیادینی در تسهیل همکاری‎های اقتصادی و کاهش هزینه‎های مبادله ایفا می‎کند. در مقابل، شبکه‎های اجتماعی (SN) رفتار دوگانه‎ای نشان می‎دهند؛ به‎طوری‌که اثر مثبت آن در اقتصادهای کم‎برخوردار (کوانتایل 05/0) و اثر منفی آن در سطوح پیشرفته رشد (کوانتایل 95/0) که احتمالاً ناشی از تبدیل شبکه‎ها به کانال‎های رانت‎جویانه در غیاب نهادهای کارآمد می‎باشد. مشارکت جامعه مدنی (CSPI) به‎ویژه در اقتصادهای ضعیف‎تر (کوانتایل 05/0) اثر تقویتی قوی‎تری بر رشد اقتصادی دارد. همچنین، ادراک فساد (CP) به‎گونه‎ای معنادار، رشد اقتصادی را در سطوح میانی (کوانتایل 50/0۰) مهار می‎کند. در میان متغیرهای کنترلی، شاخص توسعه انسانی (HDI) قوی‎ترین اثر فزآینده خود را در اقتصادهای پیشرفته (کوانتایل 95/0) دارد که نشان‎دهنده بازدهی تصاعدی سرمایه‎گذاری در کیفیت نیروی انسانی در مراحل بالای توسعه است. ازاین‎رو، با توجه به یافته‎های پژوهش، پیامدهای سیاستی زیر پیشنهاد می‎شوند. سیاست‎گذاری در کشورهای عضو OIC باید متناسب با سطح رشد اقتصادی آنها تفکیک شوند. سیاست‎گذاری در کشورهای کم‎برخوردار عضو OIC باید با تمرکز بر تقویت نهادهای مدنی، کنترل فوری نرخ باروری و بیکاری، و سرمایه‎گذاری در آموزش پایه باشد. سیاست‎گذاری در کشورهای عضو OIC با رشد اقتصادی بالاتر، باید انتقال منابع از شبکه‎های غیررسمی به نهادهای شفاف و بهینه‎سازی سرمایه‎گذاری در توسعه انسانی باشد. تعارض منافع: تعارض منافع ندارم.

https://iee.rihu.ac.ir/article_2472_66f5f0e5f8135a57b17791d8afc9a7b0.pdf