پژوهشگاه حوزه و دانشگاه جستارهای اقتصادی با رویکرد اسلامی 3115-8226 23 51 2026 09 23 Designing an Islamic Financial Literacy Measure for Employees of the Iranian Banking System طراحی سنجۀ سواد مالی اسلامی کارکنان نظام بانکی ایران 91 135 2494 10.30471/jee.2026.11728.2570 FA محمدعلی رضائی هنجنی دانشجوی کارشناسی ارشد پیوسته مدیریت مالی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق (ع) 0009-0005-8817-7875 محمد توحیدی دانشیار گروه مالی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران. 0000-0002-1289-1256 Journal Article 2025 12 28 <strong>Extended Abstract </strong> <strong> </strong> <strong>Introduction and Objectives:</strong> The rapid transformations in contemporary financial systems and the increasing complexity of financial instruments and institutions have heightened the need for economic actors to possess adequate levels of financial literacy. Financial literacy enables individuals to comprehend financial concepts, evaluate economic information, and make informed decisions at both individual and organizational levels. However, in Islamic societies, conventional financial literacy alone is insufficient, as financial decision-making must comply with Shariah principles, including the prohibition of riba, avoidance of gharar, adherence to profit-and-loss sharing mechanisms, and observance of ethical norms and distributive justice. These requirements underscore the necessity of developing the concept of “Islamic financial literacy.” Despite the growing literature on Islamic banking and finance, empirical studies on Islamic financial literacy—particularly those focused on its measurement—remain limited and fragmented. Most existing studies center on students, customers, or the general public, while the role of bank employees, who are key actors in the practical implementation of Islamic banking, has received far less attention. This gap is especially salient in the Islamic Republic of Iran, where the banking system formally operates under a non-usury framework, yet no standardized, indigenous, and validated instrument has been developed to assess the Islamic financial literacy of banking personnel. Accordingly, the primary objective of the present study is to design and validate a comprehensive and context-specific scale for measuring the Islamic financial literacy of employees in Iran’s banking system. Specifically, this study aims to: identify the core dimensions and components of Islamic financial literacy through a systematic meta-synthesis of prior research; develop measurable indicators aligned with Iran’s legal, institutional, and Shariah frameworks; and empirically test the validity and reliability of the proposed scale using Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM). Thus, the study seeks to provide an analytical tool for assessing employees’ Islamic financial literacy and supporting evidence-based policy-making, human resource development, and the design of targeted training programs within Iran’s Islamic banking system. <strong>Methodology: </strong>This study employed a mixed-methods design implemented in two consecutive phases: qualitative and quantitative. In the qualitative phase, a systematic meta-synthesis was conducted to identify the dimensions and components of Islamic financial literacy. Following the seven-step approach of Sandelowski and Barroso, a comprehensive search of Web of Science and Scopus for studies published between 2000 and 2025 was carried out. After applying inclusion and exclusion criteria and removing duplicates, 46 relevant studies were selected for analysis. To ensure contextualization, regulatory documents—including selected directives of the Central Bank of Iran’s Shariah Board and the Unified Banking Contracts—were also reviewed. Qualitative content analysis was performed using MaxQDA 2020, through which key concepts and categories were extracted and integrated into a unified framework. This process resulted in the identification of three main dimensions of Islamic financial literacy: Islamic financial knowledge, Islamic financial attitude, and Islamic financial behavior. In the quantitative phase, the identified dimensions were operationalized into measurable indicators, and the initial questionnaire was developed. Content validity was assessed by 25 experts, including specialists in Islamic banking, Shariah compliance officers, and university faculty members. Using content validity ratio and reliability indices, items were refined accordingly. Subsequently, data collected from 100 employees of the banking system were used to examine construct validity and reliability. Data analysis was conducted using PLS-SEM via SmartPLS 3, an approach deemed appropriate for exploratory studies and moderate sample sizes. In this stage, the measurement model was evaluated in terms of internal consistency reliability, convergent validity, and discriminant validity, after which the structural model was tested to examine the relationships among the dimensions of Islamic financial literacy. <strong>Results and Findings: </strong>The integrated qualitative and quantitative findings provide robust empirical support for the proposed Islamic financial literacy scale. In the qualitative phase, analysis of the selected studies led to the identification of a three-dimensional conceptualization comprising Islamic financial knowledge, Islamic financial attitude, and Islamic financial behavior, reflecting the cognitive, attitudinal, and behavioral aspects of Shariah-compliant financial decision-making. In the quantitative phase, evaluation of the measurement model showed that all constructs exhibited satisfactory internal consistency, with Cronbach’s alpha and composite reliability exceeding accepted thresholds. Convergent validity was confirmed through adequate average variance extracted values, and discriminant validity was supported by the Fornell-Larcker criterion and the HTMT ratio. Analysis of the structural model revealed that Islamic financial knowledge had a significant positive effect on Islamic financial attitude, and Islamic financial attitude exerted a strong, significant effect on Islamic financial behavior. In contrast, the direct effect of Islamic financial knowledge on Islamic financial behavior was not statistically significant. However, mediation analysis showed that Islamic financial knowledge exerted a significant indirect effect on Islamic financial behavior through Islamic financial attitude. This indicates that employees’ professional attitudes play a pivotal role in transforming Shariah-related knowledge into practical, Shariah-compliant behaviors. Furthermore, the acceptable levels of explained variance for endogenous constructs demonstrated the model’s adequate explanatory power and confirmed the empirical robustness of the proposed scale. <strong>Discussion and Conclusions: </strong>The findings of this study demonstrate that the Islamic financial literacy of bank employees is a multidimensional construct comprising knowledge, attitude, and behavior. While Islamic financial knowledge provides the cognitive foundation for understanding Shariah principles and regulations, the formation of Shariah-compliant financial behavior depends primarily on employees’ attitudes and professional values. In other words, increasing theoretical knowledge alone does not necessarily lead to behavioral change in the workplace; rather, the internalization of Islamic banking values and attitudes is crucial. Practically, the proposed scale offers a diagnostic tool for assessing employees’ Islamic financial literacy, identifying knowledge and attitude gaps, and designing targeted training programs across the banking network. The findings also provide a basis for developing professional competency standards for Islamic banking personnel and strengthening Shariah governance mechanisms in banks. Accordingly, it is recommended that the Central Bank and related training institutions develop standardized competency frameworks encompassing the knowledge, attitudes, and behaviors required for Islamic banking roles and integrate periodic assessments of employees’ Islamic financial literacy into human resource development programs. Additionally, redesigning training programs with a stronger focus on attitudinal development, standardizing the process of explaining Shariah-compliant contracts to customers, and embedding Shariah controls within banks’ operational processes can enhance the quality of Islamic banking implementation. Overall, by presenting an indigenous and validated scale for assessing the Islamic financial literacy of banking employees in Iran, this study contributes to improving professional competencies, enhancing the quality of Islamic contract implementation, and strengthening Shariah compliance within the country’s banking system. <strong>Acknowledgement: </strong>Gratitude and appreciation are extended to the Monetary and Banking Research Institute of the Central Bank of the Islamic Republic of Iran for their financial support. <strong>چکیده گسترده</strong> <strong>مقدمه و اهداف:</strong> تحولات شتابان در نظام‌های مالی معاصر و افزایش پیچیدگی ابزارها و نهادهای مالی، ضرورت برخورداری کنشگران اقتصادی از سطح مناسبی از سواد مالی را بیش از پیش آشکار کرده است. سواد مالی به افراد امکان می‌دهد مفاهیم مالی را درک کرده، اطلاعات اقتصادی را ارزیابی نموده و در سطوح فردی و سازمانی تصمیم‌های آگاهانه اتخاذ کنند. باوجوداین، در جوامع اسلامی، سواد مالی متعارف به‌تنهایی کفایت نمی‌کند؛ زیرا تصمیم‌گیری‌های مالی باید با اصول شریعت اسلامی از جمله ممنوعیت ربا، اجتناب از غرر، مشارکت در سودوزیان و رعایت ملاحظات اخلاقی و عدالت توزیعی سازگار باشد. این الزامات، ضرورت شکل‌گیری و توسعه مفهوم «سواد مالی اسلامی» را برجسته می‌کند. باوجود گسترش ادبیات بانکداری و مالی اسلامی، پژوهش‌های تجربی مرتبط با سواد مالی اسلامی ـ به‌ویژه در حوزه سنجش و اندازه‌گیری آن ـ همچنان محدود و پراکنده است. بخش عمده مطالعات موجود بر دانشجویان، مشتریان یا عموم جامعه تمرکز داشته‌اند و نقش کارکنان بانک‌ها به‌عنوان بازیگران کلیدی در اجرای عملی بانکداری اسلامی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این خلأ در جمهوری اسلامی ایران - که نظام بانکی آن به‌طور رسمی بر مبنای بانکداری بدون ربا فعالیت می‌کند - اهمیت بیشتری می‌یابد؛ زیرا تاکنون ابزار استاندارد، بومی و اعتبارسنجی‌شده‌ای برای سنجش سطح سواد مالی اسلامی کارکنان شبکه بانکی طراحی نشده است. براساس‌این، هدف اصلی پژوهش حاضر طراحی و اعتبارسنجی یک سنجه جامع و بومی سواد مالی اسلامی برای کارکنان نظام بانکی ایران است. به‌طور مشخص، این پژوهش می‌کوشد: ۱. ابعاد و مؤلفه‌های اصلی سواد مالی اسلامی را از طریق فراترکیب نظام‌مند پژوهش‌های پیشین شناسایی کند؛ ۲. شاخص‌های قابل‌اندازه‌گیری متناسب با چهارچوب‌های حقوقی، نهادی و شرعی نظام بانکی ایران را توسعه دهد؛ و ۳. روایی و پایایی سنجه پیشنهادی را با استفاده از مدل‌سازی معادلات ساختاری حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) به‌طور تجربی آزمون نماید. بدین‌ترتیب، پژوهش حاضر در پی فراهم آوردن ابزاری تحلیلی برای ارزیابی وضعیت سواد مالی اسلامی کارکنان و حمایت از طراحی آموزش‌های هدفمند، توسعه منابع انسانی و سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد در نظام بانکداری اسلامی ایران است. <strong>روش</strong><strong>‌</strong><strong>شناسی پژوهش: </strong>این پژوهش با رویکرد آمیخته و در دو مرحله کیفی و کمّی انجام شده است. در مرحله کیفی، از روش فراترکیب نظام‌مند برای شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های سواد مالی اسلامی استفاده شد. براساس الگوی هفت‌مرحله‌ای سندلوفسکی و باروسو، جست‌وجویی جامع در پایگاه‌های علمی وب آو ساینس و اسکوپوس برای مطالعات منتشرشده در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ انجام گرفت. پس از اعمال معیارهای ورود و خروج و حذف موارد تکراری، در نهایت ۴۶ مطالعه مرتبط برای تحلیل انتخاب شد. افزون‌براین، به‌منظور بومی‌سازی سنجه، اسناد مقرراتی شامل بخشنامه‌های منتخب شورای فقهی بانک مرکزی و قراردادهای یکنواخت بانکی نیز بررسی شد. تحلیل محتوای کیفی با استفاده از نرم‌افزار MaxQDA نسخه ۲۰۲۰ انجام شد و مفاهیم و مقوله‌های کلیدی استخراج و در قالب چهارچوبی یکپارچه تلفیق شد. نتایج این مرحله به شناسایی سه بُعد اصلی سواد مالی اسلامی شامل دانش مالی اسلامی، نگرش مالی اسلامی و رفتار مالی اسلامی انجامید. در مرحله کمّی، ابعاد شناسایی‌شده به شاخص‌های قابل‌اندازه‌گیری تبدیل و پرسش‌نامه اولیه تدوین شد. روایی محتوایی ابزار با مشارکت ۲۵ نفر از خبرگان شامل متخصصان بانکداری اسلامی، ناظران شرعی بانک‌ها و اعضای هیئت‏علمی دانشگاه‌ها بررسی و با استفاده از شاخص‌های نسبت روایی و پایایی، گویه‌ها پالایش شد. در ادامه، داده‌های گردآوری‌شده از ۱۰۰ نفر از کارکنان شبکه بانکی برای آزمون روایی سازه و پایایی ابزار مورد استفاده قرار گرفت. تحلیل داده‌ها با بهره‌گیری از مدل‌سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) و با استفاده از نرم‌افزار SmartPLS 3 انجام شد؛ روشی که برای پژوهش‌های اکتشافی و نمونه‌های نسبتاً محدود مناسب تلقی می‌شود. در این مرحله، مدل اندازه‌گیری از حیث پایایی درونی، روایی همگرا و روایی واگرا ارزیابی و سپس مدل ساختاری برای بررسی روابط میان ابعاد سواد مالی اسلامی تحلیل شد. <strong>نتایج و یافته</strong><strong>‌</strong><strong>ها: </strong>یافته‌های حاصل از فراترکیب کیفی و تحلیل‌های کمّی، شواهد تجربی معتبری در حمایت از سنجه پیشنهادی سواد مالی اسلامی ارائه می‌دهد. در مرحله کیفی، تحلیل مطالعات منتخب به استخراج سازه‌های اصلی انجامید و در نهایت سواد مالی اسلامی در قالب یک ساختار سه‌بُعدی شامل دانش مالی اسلامی، نگرش مالی اسلامی و رفتار مالی اسلامی مفهوم‌پردازی شد که به ترتیب ابعاد شناختی، نگرشی و رفتاری تصمیم‌گیری مالی در چهارچوب شریعت را منعکس می‌کنند. در مرحله کمّی، ارزیابی مدل اندازه‌گیری نشان داد که سازه‌های پژوهش از پایایی درونی مناسب برخوردارند؛ به‌گونه‌ای‌که مقادیر آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی برای تمامی سازه‌ها از آستانه‌های پذیرفته‌شده فراتر بود. همچنین، روایی همگرا با توجه به مقادیر مناسب میانگین واریانس استخراجی تأیید شد و نتایج معیار فورنل–لارکر و نسبت HTMT نیز روایی واگرای سازه‌ها را تأیید کرد. تحلیل مدل ساختاری نشان داد که دانش مالی اسلامی اثر مثبت و معناداری بر نگرش مالی اسلامی کارکنان دارد و نگرش مالی اسلامی نیز تأثیر قوی و معناداری بر رفتار مالی اسلامی نشان می‌دهد. در مقابل، اثر مستقیم دانش مالی اسلامی بر رفتار مالی اسلامی معنادار نبود. باوجوداین، آزمون میانجی‌گری نشان داد که دانش مالی اسلامی از طریق نگرش مالی اسلامی اثر غیرمستقیم و معناداری بر رفتار مالی اسلامی دارد. این یافته بیانگر آن است که نگرش‌های حرفه‌ای کارکنان نقش محوری در تبدیل دانش شرعی و مالی به رفتارهای عملی منطبق با اصول بانکداری اسلامی ایفا می‌کنند. همچنین مقادیر قابل‌قبول ضریب تعیین برای سازه‌های درون‌زا نشان‌دهنده قدرت تبیینی مناسب مدل است و کارآمدی تجربی سنجه پیشنهادی را تأیید می‌کند. <strong>بحث و نتیجه</strong><strong>‌</strong><strong>گیری: </strong>نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که سواد مالی اسلامی کارکنان نظام بانکی سازه‌ای چندبعدی است که از سه مؤلفه دانش، نگرش و رفتار تشکیل می‌شود. درحالی‌که دانش مالی اسلامی زمینه شناختی لازم را برای درک مفاهیم و مقررات شرعی فراهم می‌کند، شکل‌گیری رفتارهای مالی منطبق با شریعت بیش از هر چیز به نگرش‌ها و باورهای حرفه‌ای کارکنان وابسته است. به‌دیگرسخن، صرف افزایش دانش نظری لزوماً به تغییر رفتار عملی در محیط کاری منجر نمی‌شود، بلکه درونی‌سازی ارزش‌ها و نگرش‌های مرتبط با بانکداری اسلامی نقش تعیین‌کننده‌ای در این فرایند دارد. از منظر کاربردی، سنجه طراحی‌شده می‌تواند به‌عنوان ابزاری تشخیصی برای ارزیابی سطح سواد مالی اسلامی کارکنان، شناسایی شکاف‌های دانشی و نگرشی و طراحی برنامه‌های آموزشی هدفمند در شبکه بانکی استفاده شود. همچنین، نتایج پژوهش می‌تواند مبنایی برای تدوین استانداردهای شایستگی حرفه‌ای کارکنان در حوزه بانکداری اسلامی و تقویت سازوکارهای نظارت شرعی در بانک‌ها باشد. براساس‌این، پیشنهاد می‌شود بانک مرکزی و نهادهای آموزشی مرتبط، چهارچوبی استاندارد برای شایستگی‌های دانشی، نگرشی و رفتاری کارکنان در حوزه بانکداری اسلامی تدوین کنند و ارزیابی دوره‌ای سواد مالی اسلامی کارکنان را در برنامه‌های توسعه منابع انسانی شبکه بانکی مورد توجه قرار دهند. همچنین، بازطراحی برنامه‌های آموزشی با تأکید بر تقویت نگرش‌های حرفه‌ای، استانداردسازی فرایند تفهیم شرعی قراردادها به مشتریان و ادغام کنترل‌های شرعی در فرآیندهای عملیاتی بانک‌ها می‌تواند به ارتقای کیفیت اجرای بانکداری اسلامی کمک کند. در مجموع، پژوهش حاضر با ارائه یک سنجه بومی و اعتبارسنجی‌شده برای سنجش سواد مالی اسلامی کارکنان نظام بانکی ایران، گامی در جهت ارتقای شایستگی‌های حرفه‌ای، بهبود کیفیت اجرای عقود اسلامی و تقویت انطباق شرعی در نظام بانکی کشور به شمار می‌آید. <strong>تقدیر و تشکر:</strong> از پژوهشکدۀ پولی و بانکی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران بابت حمایت مالی از این پژوهش تشکر و قدردانی می‌شود. https://iee.rihu.ac.ir/article_2494_e53afb5c94015b20be4e0e8b9ee1f6da.pdf