پژوهشگاه حوزه و دانشگاه جستارهای اقتصادی با رویکرد اسلامی 3115-8226 23 51 2026 09 23 Identifying and Analyzing Key Factors for Attracting Production-Oriented Investment in Iran’s Economy with a Resistance Economy Approach Emphasizing Value Chain Development شناسایی و تحلیل عوامل کلیدی جذب سرمایه‎گذاری تولیدمحور در اقتصاد ایران با رویکرد اقتصاد مقاومتی و تأکید بر توسعه زنجیره‎های ارزش 225 261 2563 10.30471/jee.2026.11956.2588 FA سعید فراهانی استاد، گروه اقتصاد اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران الهه کشتکار دانشجوی دکتری، گروه اقتصاد اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران (نویسنده مسئول) محمد حسن ملکی استاد، گروه مدیریت، دانشگاه قم، قم، ایران 0000-0002-0095-4264 Journal Article 2026 04 18 <strong>Extended Abstract </strong><br /><strong> </strong><br /><strong>Introduction and Objectives:</strong> Production value chains, as a set of interconnected activities from the supply of raw materials to the delivery of final products, play a fundamental role in shaping the economic structure. These chains, through improving production processes using modern technologies, enhancing product quality, and focusing on high value-added activities such as innovation, design, and marketing, provide the basis for improving productivity and increasing economic competitiveness. Within the framework of the resistance economy, strengthening production value chains is considered one of the key requirements for realizing the “investment for production” approach and creating an endogenous and smart outward-oriented economy.<br />In Iran’s economy, despite significant production capacities, challenges such as international sanctions, weak logistics infrastructure, and technological limitations have hindered the effective attraction of targeted investments. The relationship between strengthening production value chains and attracting targeted investment is bidirectional and reinforcing. On the one hand, improving efficiency and advancing technology in production chains creates competitive advantages that attract investment. On the other hand, domestic investment is strengthened through creating new opportunities for small and medium-sized enterprises to participate in value chains.<br />Despite the importance of the subject, a review of the literature reveals a research gap in the systematic structural analysis of this relationship within the context of Iran’s economy with its structural and geopolitical constraints. Therefore, the main objective of this research is to identify key factors affecting the attraction of production-oriented investment in Iran’s economy with a resistance economy approach, emphasizing the role of value chains, and to analyze the structural relationships among these factors using a mixed fuzzy Delphi and MICMAC approach. The innovation of this research lies in analyzing the structural relationships of factors within the framework of Iran’s resistance economy and providing a basis for effective policymaking toward achieving sustainable economic growth.<br /><strong>Method: </strong>This research is applied in terms of purpose and mixed (qualitative-quantitative) in terms of method. The statistical population included experts in economics, resistance economy, value chain management, and investment policymaking. Purposive and snowball sampling was used, and 15 qualified experts were selected. Selection criteria included holding a doctoral degree in related fields, at least 10 years of teaching or research experience, and having publications in the areas of resistance economy, value chains, or investment attraction.<br />In the first stage, through a systematic review of domestic and international literature, 28 key factors related to attracting targeted investment and strengthening production value chains were extracted. Then, using the fuzzy Delphi technique and a five-point Likert questionnaire in two rounds, the factors were screened. Factors with an average importance score of less than 3.5 were eliminated, and ultimately 9 final factors were selected.<br />In the quantitative stage, the interrelationships among factors were analyzed using the MICMAC model. Experts evaluated the relationships between factors on a scale of 0 (no influence) to 3 (strong influence). A direct influence matrix was formed, and then the indirect influence matrix was calculated. Factors were classified into four categories based on the influence-dependence diagram: drivers, dependent, autonomous, and linkage. The matrix fill rate was 86.42%, indicating strong and structured relationships among the variables. The combination of fuzzy Delphi and MICMAC was chosen due to the ability of these approaches to manage uncertainty in expert opinions and analyze the complexity of structural relationships in semi-ambiguous environments.<br /><strong>Results: </strong>The results of fuzzy Delphi screening showed that among the 28 initial factors, 9 factors had the highest degree of importance and consensus among experts. These factors are: digitalization of the supply chain, utilization of fourth industrial revolution technologies, development of domestic capacities, institutional and economic stability, improvement of logistics and transportation, creating locational advantage through infrastructure development, use of artificial intelligence in value chain optimization, inter-sectoral upgrading of value chains, and directing capital toward production.<br />MICMAC analysis revealed that the components of supply chain digitalization, institutional and economic stability, logistics and transportation improvement, and fourth industrial revolution technologies were located in the driver factors zone. These factors have high driving power over the entire system and can determine the path of production-oriented investment developments. In contrast, components such as artificial intelligence, inter-sectoral upgrading, and directing capital toward production were placed in the dependent factors group, meaning these variables are more influenced by the quality of performance of other factors rather than initiating change themselves.<br />In terms of direct effects, supply chain digitalization had the highest direct influence. In the analysis of indirect effects, the development of domestic capacities had the highest total influence and dependence, indicating the pivotal role of this factor in the sustainability of the investment attraction structure. The matrix fill rate of 86.42% indicates a dynamic and interconnected system where changes in some key variables can have widespread consequences on the entire economic structure.<br /><strong>Discussion and Conclusions:</strong> The results of MICMAC structural analysis showed that supply chain digitalization, logistics and transportation improvement, fourth industrial revolution technologies, and institutional and economic stability are the most important driver factors in the production-oriented investment attraction system. This finding indicates that success in attracting investment depends more on the quality of institutional, technological, and value chain infrastructures than merely on the volume of financial resources. The research results are consistent with the findings of Luo and Xu (2018), Wang et al. (2017), and Shojaei et al. (2024), who emphasized the role of physical and digital infrastructure and modern technologies in enhancing countries’ positions in value chains.<br />Furthermore, institutional and economic stability is one of the most important factors affecting investment attraction, which is consistent with the results of Enderwick (2005), Fathi (2013), and Esmaeili-Rad et al. (2020). The development of domestic capacities, as a linkage variable, both is influenced by driver factors and affects other variables. Overall, it can be concluded that strengthening value chains, developing technological and logistical infrastructure, enhancing institutional stability, and investing in domestic capacities are the most important requirements for attracting production-oriented investment in Iran’s economy.<br />Based on the findings, policy recommendations include short-term priorities (strengthening institutional stability and clarifying investment laws and regulations, rapid improvement of logistics infrastructure in target production regions) and medium-term priorities (implementing a comprehensive supply chain digitalization program and deploying fourth industrial revolution technologies, developing industrial clusters and strengthening linkages among small, medium, and large enterprises). Realizing these requirements can, while increasing productivity and competitiveness, provide the basis for achieving the goals of the resistance economy, reducing dependence on oil revenues, and increasing the country’s economic resilience.<br /><strong>Acknowledgements: </strong>The authors sincerely thank all the experts and specialists who assisted this research by dedicating their time and providing valuable opinions during the fuzzy Delphi stages and completing the cross-impact matrix.<br /><strong>Conflict of Interests: </strong>The authors declare that there is no conflict of interest regarding the present research. <strong>چکیده گسترده</strong><br /><strong>مقدمه و اهداف:</strong> زنجیره‎های ارزش تولید به‎عنوان مجموعه‎ای از فعالیت‎های به‎هم‎پیوسته از تأمین مواد اولیه تا عرضه محصول نهایی، نقش بنیادینی در شکل‎دهی به ساختار اقتصاد ایفا می‎کنند. این زنجیره‎ها از طریق بهبود فرآیندهای تولید با بهره‎گیری از فناوری‎های نوین، ارتقای کیفیت محصولات و تمرکز بر فعالیت‎های با ارزش‎افزوده بالا، زمینه ارتقای بهره‎وری و افزایش رقابت‎پذیری اقتصادی را فراهم می‎آورند. در چهارچوب اقتصاد مقاومتی، تقویت زنجیره‎های ارزش تولید به‎عنوان یکی از الزامات کلیدی تحقق رویکرد «سرمایه‎گذاری برای تولید» و ایجاد اقتصادی درون‎زا و برون‎گرای هوشمند تلقی می‎شود.<br />در اقتصاد ایران، باوجود برخورداری از ظرفیت‎های قابل‎توجه تولیدی، چالش‎هایی مانند تحریم‎های بین‎المللی، ضعف زیرساخت‎های لجستیکی و محدودیت‎های فناورانه، مانع از جذب مؤثر سرمایه‎گذاری‎های هدفمند شده است. رابطه میان تقویت زنجیره‎های ارزش تولید و جذب سرمایه‎گذاری هدفمند، رابطه‎ای دوسویه و تقویت‎کننده است. از یک‎سو، بهبود کارایی و ارتقای فناوری در زنجیره‎های تولید زمینه جذب سرمایه‎گذاری را فراهم می‎کند و از سوی دیگر، سرمایه‎گذاری داخلی از طریق ایجاد فرصت‎های جدید برای بنگاه‎های کوچک و متوسط تقویت می‎شود.<br />باوجود اهمیت موضوع، مرور ادبیات نشان‎دهنده شکاف پژوهشی در تحلیل ساختاری و نظام‎مند این رابطه در بستر اقتصاد ایران با محدودیت‎های ساختاری و ژئوپلیتیکی است. بنابراین، هدف اصلی این پژوهش شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر جذب سرمایه‎گذاری تولیدمحور در اقتصاد ایران با رویکرد اقتصاد مقاومتی و تأکید بر نقش زنجیره‎های ارزش، و تحلیل روابط ساختاری میان این عوامل با استفاده از رویکرد ترکیبی دلفی فازی و میک‎مک است. نوآوری پژوهش در تحلیل روابط ساختاری عوامل در بستر اقتصاد مقاومتی ایران و ارائه مبنایی برای سیاست‎گذاری‎های اثربخش در جهت تحقق رشد اقتصادی پایدار است.<br /><strong>روش:</strong> پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، ترکیبی (کیفی-کمّی) است. جامعه آماری شامل خبرگان حوزه اقتصاد، اقتصاد مقاومتی، مدیریت زنجیره ارزش و سیاست‎گذاری سرمایه‎گذاری بود. نمونه‎گیری به‎صورت هدفمند و زنجیره‎ای (گلوله‎برفی)انجام شد و ۱۵ نفر از خبرگان واجد شرایط انتخاب شدند. معیارهای انتخاب شامل دارا بودن مدرک دکتری در رشته‎های مرتبط، حداقل ۱۰ سال تجربه تدریس یا پژوهش، و داشتن آثاری در حوزه‎های اقتصاد مقاومتی، زنجیره ارزش یا جذب سرمایه‎گذاری بود.<br />در مرحله اول، از طریق مرور نظام‎مند ادبیات داخلی و بین‎المللی، ۲۸ عامل کلیدی مرتبط با جذب سرمایه‎گذاری هدفمند و تقویت زنجیره‎های ارزش تولید استخراج شد. سپس با استفاده از تکنیک دلفی فازی و پرسش‎نامه لیکرت پنج‎درجه‎ای در دو مرحله، عوامل غربالگری شدند. عواملی که میانگین امتیاز اهمیت آنها کمتر از ۳/۵ بود حذف و در نهایت ۹ عامل نهایی انتخاب شدند.<br />در مرحله کمّی، روابط متقابل بین عوامل با مدل میک‎مک تحلیل شد. خبرگان روابط بین عوامل را با مقیاس ۰ (بدون تأثیر) تا ۳ (تأثیر قوی)  ارزیابی کردند. ماتریس تأثیر مستقیم تشکیل و سپس ماتریس تأثیر غیرمستقیم محاسبه شد. عوامل بر اساس نمودار اثرگذاری-اثرپذیری به چهار دسته پیشران، وابسته، مستقل و رابط طبقه‎بندی شدند. درجه پرشدگی ماتریس برابر ۸۶/۴۲ درصد بود که بیانگر وجود روابط قوی و ساختاریافته میان متغیرها است. استفاده از ترکیب دلفی فازی و میک‎مک به‎دلیل توانایی این رویکردها در مدیریت عدم قطعیت نظرات خبرگان و تحلیل پیچیدگی روابط ساختاری انتخاب شد.<br /><strong>نتایج</strong>: نتایج غربالگری دلفی فازی نشان داد که از میان ۲۸ عامل اولیه، ۹ عامل دارای بیشترین درجه اهمیت و اجماع میان خبرگان بودند. این عوامل عبارتند از: دیجیتالی‎سازی زنجیره تأمین، بهره‎گیری از فناوری‎های نسل چهارم صنعتی، توسعه ظرفیت‎های داخلی، ثبات نهادی و اقتصادی، بهبود لجستیک و حمل‎ونقل، ایجاد مزیت مکانی از طریق بهبود زیرساخت‎ها، استفاده از هوش مصنوعی در بهینه‎سازی زنجیره ارزش، ارتقای بین‎بخشی زنجیره‎های ارزش، و جهت‎دهی سرمایه به تولید.<br />تحلیل میک‎مک نشان داد که مؤلفه‎های دیجیتالی‎سازی زنجیره تأمین، ثبات نهادی و اقتصادی، بهبود لجستیک و حمل‎ونقل و فناوری‎های نسل چهارم صنعتی در ناحیه عوامل پیشران قرار گرفته‎اند. این عوامل دارای قدرت نفوذ بالایی بر کل سیستم بوده و می‎توانند مسیر تحولات سرمایه‎گذاری تولیدمحور را تعیین کنند. در مقابل، مؤلفه‎هایی مانند هوش مصنوعی، ارتقای بین‎بخشی و جهت‎دهی سرمایه به تولید در گروه عوامل وابسته قرار گرفتند؛ به این معنا که این متغیرها بیش از آنکه آغازگر تغییر باشند، تحت تأثیر کیفیت عملکرد سایر عوامل قرار دارند.<br />از نظر اثرات مستقیم، دیجیتالی‎سازی زنجیره تأمین دارای بیشترین میزان اثرگذاری مستقیم بود. در تحلیل اثرات غیرمستقیم، توسعه ظرفیت‎های داخلی دارای بیشترین مجموع اثرگذاری و اثرپذیری بود که بیانگر نقش محوری این عامل در پایداری ساختار جذب سرمایه‎گذاری است. درجه پرشدگی ماتریس ۸۶/۴۲ درصد نشان‎دهنده سیستمی پویا و درهم‎تنیده است که تغییر در برخی متغیرهای کلیدی می‎تواند پیامدهای گسترده‎ای بر کل ساختار اقتصادی داشته باشد.<br /><strong>بحث و نتیجه</strong><strong>‎</strong><strong>گیری: </strong>نتایج تحلیل ساختاری میک‎مک نشان داد که دیجیتالی‎سازی زنجیره تأمین، بهبود لجستیک و حمل‎ونقل، فناوری‎های نسل چهارم صنعتی و ثبات نهادی و اقتصادی مهم‎ترین عوامل پیشران در نظام جذب سرمایه‎گذاری تولیدمحور محسوب می‎شوند. این یافته بیانگر آن است که موفقیت در جذب سرمایه‎گذاری بیش از آنکه صرفاً به حجم منابع مالی وابسته باشد، متأثر از کیفیت زیرساخت‎های نهادی، فناورانه و زنجیره‎های ارزش است. نتایج پژوهش با یافته‎های لوو و خو (2018)، وانگ و همکاران (2017) و شجاعی و همکاران (۱۴۰۳) همسو است که بر نقش زیرساخت‎های فیزیکی و دیجیتال و فناوری‎های نوین در ارتقای جایگاه کشورها در زنجیره‎های ارزش تأکید کرده‎اند.<br />همچنین، ثبات نهادی و اقتصادی از مهم‎ترین عوامل اثرگذار بر جذب سرمایه‎گذاری است که با نتایج اندرویک (2005)، فتحی (1392) و اسماعیلی‎راد و همکاران(1399)همخوانی دارد. توسعه ظرفیت‎های داخلی به‎عنوان یک متغیر دووجهی، هم از عوامل پیشران تأثیر می‎پذیرد و هم بر سایر متغیرها اثرگذار است. در مجموع می‎توان نتیجه گرفت که تقویت زنجیره‎های ارزش، توسعه زیرساخت‎های فناورانه و لجستیکی، ارتقای ثبات نهادی و سرمایه‎گذاری در ظرفیت‎های داخلی، مهم‎ترین الزامات جذب سرمایه‎گذاری تولیدمحور در اقتصاد ایران هستند.<br />بر اساس یافته‎ها، توصیه‎های سیاستی شامل اولویت‎های کوتاه‎مدت (تقویت ثبات نهادی و شفاف‎سازی قوانین، بهبود سریع زیرساخت‎های لجستیک) و میان‎مدت (اجرای برنامه جامع دیجیتالی‎سازی زنجیره تأمین، توسعه خوشه‎های صنعتی) پیشنهاد می‎شود. تحقق این الزامات می‎تواند ضمن افزایش بهره‎وری و رقابت‎پذیری، زمینه تحقق اهداف اقتصاد مقاومتی، کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و افزایش تاب‎آوری اقتصادی کشور را فراهم کند.<br /><strong>تقدیر و تشکر: </strong>نویسندگان از کلیه خبرگان و متخصصانی که با صرف وقت و ارائه نظرات ارزشمند خود در مراحل دلفی فازی و تکمیل ماتریس تأثیرات  متقابل، این پژوهش را یاری نمودند، صمیمانه تشکر و قدردانی می‎نمایند.<br /><strong>تعارض منافع: </strong>نویسندگان اعلام می‎دارند که هیچ‎گونه تعارض منافعی در رابطه با پژوهش حاضر وجود ندارد. https://iee.rihu.ac.ir/article_2563_e303da4218c376ddfc113980448e23c9.pdf