پژوهشگاه حوزه و دانشگاه جستارهای اقتصادی با رویکرد اسلامی 3115-8226 23 51 2026 09 23 Economic Justice from the Perspective of Islam and Conventional Economics: Index Construction and Measurement across the Provinces of Iran عدالت اقتصادی از منظر اسلام و اقتصاد متعارف شاخص سازی و اندازه گیری آن در استان های ایران 137 175 2564 10.30471/jee.2026.11575.2562 FA محمدجواد علیشاهی دانشجوی دکتری اقتصاد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران 0009-0001-2319-3234 اشکان رحیم‌زاده دانشیار، گروه اقتصاد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران (نویسندۀ مسئول) 0000-0001-6992-746X محمد دالمنپور استادیار، گروه اقتصاد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران 0000-0003-0065-3354 Journal Article 2025 11 19 Extended Abstract Introduction and Objectives: Economic justice is a fundamental concept in development studies, public policy, and Islamic economics. This concept is not limited merely to income distribution but encompasses broader dimensions such as equitable access to resources, economic opportunities, public facilities, quality of life, and the reduction of regional disparities. In most conventional studies, the measurement of economic justice has primarily focused on indicators such as the Gini coefficient, poverty rates, or income inequality. However, these indices alone fail to provide a comprehensive representation of the justice status at a regional level. In Iran, particularly at the provincial level, structural differences between developed and underdeveloped regions highlight the need for a multidimensional, localized index tailored to the country’s specific conditions. Against this backdrop, the present study attempts to simultaneously analyze and index economic justice from the perspectives of both conventional economics and Islamic thought. Within this framework, economic justice in Islamic thought is regarded not only as a moral principle but as a social and religious end that must be reflected in the policymaking process and resource allocation. Conversely, conventional economics has also explored aspects of justice through perspectives such as the capability approach, Rawls’ theory of justice, and the Atkinson and Gini indices; however, these have predominantly centered on income inequality. Consequently, the primary research problem is the absence of a comprehensive composite index for measuring economic justice in Iranian provinces—an index capable of reflecting both distributive components and the dimensions of opportunity, benefit, and social balance. Research Methodology: This research is descriptive-analytical in nature, utilizing provincial panel data for 28 Iranian provinces covering the period from 2012 to 2021 (1391-1400 SH). The data include a set of socio-economic variables at the provincial level, such as household expenditures and facilities, per capita consumption of electricity, gas, and water, per capita public budget, education index, household income, value-added, poverty, and inequality indices. The primary objective of gathering this data was to construct a composite index to measure economic justice through a multidimensional approach. In the first stage, the collected variables were scaled using the Min-Max normalization method to facilitate inter-provincial comparisons. In this process, undesirable indicators such as poverty, the Gini coefficient, the Atto-Fricke index, and other inequality measures were reverse-coded so that higher values ultimately represent a higher degree of justice. This point is methodologically significant, as the ultimate goal was to create an index where an increase in value corresponds to an improvement in the state of economic justice. Two primary indices were designed and calculated. The first index, TR1, is a preliminary measure constructed using the arithmetic mean of four selected variables: human development, Amartya Sen’s welfare index, the absolute poverty rate, and the Atto-Fricke index. This index serves as an initial gauge of the overall status of justice in the provinces. The second index, TR2, is a more comprehensive and theoretical measure based on three core dimensions of economic justice: first, access to public facilities (measured by electricity, gas, water, public budget, and education); second, the degree of benefit from production (measured by the ratio of household income to value-added); and third, income imbalance (explained by the Gini coefficient, the 10th to 1st decile ratio, the Atto-Fricke index, and relative poverty). Thus, TR2 provides a multilayered and more precise depiction of economic justice. Results: The research findings indicate that economic justice is not uniformly distributed among Iranian provinces, revealing a clear center-periphery gap. Based on the TR1 calculations, provinces such as Yazd, Tehran, and Isfahan ranked higher in economic justice, while provinces like Kurdistan, Sistan and Baluchestan, and Ilam occupied the lower ranks. Specifically, Yazd (0.78), Tehran (0.75), and Isfahan (0.72) were among the leading provinces, whereas Kurdistan (0.45), Sistan and Baluchestan (0.42), and Ilam (0.40) were at the bottom. The results of the TR2 index generally confirm the same pattern of inequality, though the differences between provinces are more pronounced due to the inclusion of additional dimensions. In this index as well, Yazd and Tehran remained at the top, while Sistan and Baluchestan ranked last with a score of 0.38. This suggests that some provinces may perform well in one dimension but suffer from severe weaknesses in others. For instance, Khuzestan performs adequately in certain components but ranks lower in the comprehensive TR2 index due to income inequality. Additionally, provinces like Chaharmahal and Bakhtiari show signs of improvement and the potential to bridge the gap. Overall, the results suggest that in the absence of compensatory policies, regional economic inequalities in Iran are prone to reproduction. Therefore, relying on one-dimensional indices provides an incomplete picture of reality. Discussion and Conclusion: The central argument rests on the idea that economic growth alone does not guarantee justice. A province may grow in terms of production or certain economic indicators, but if this growth is not accompanied by a balanced distribution of opportunities, equal access to public facilities, and a reduction in income inequality, economic justice will not be realized. From this perspective, development without a regional justice component can deepen the existing gap between prosperous and deprived provinces. While traditional indices like the Gini coefficient are useful for measuring inequality, they are insufficient for understanding the multidimensional nature of justice. Composite indices TR1 and TR2 provide a more holistic evaluation and can serve as a suitable basis for regional policymaking. Economic justice must be regarded as an independent policy goal in regional planning. To achieve this, several recommendations are proposed: allocating budget based on justice indices, establishing a regional justice development fund, asymmetric investment in the infrastructure of deprived provinces, strengthening multi-level governance, developing local employment, and implementing social security and wealth tax policies. In other words, economic justice in Iran requires policymakers to move beyond purely growth-oriented approaches toward distributive and compensatory models. Ultimately, integrating the foundations of Islamic economics with the analytical tools of conventional economics allows for a localized and multidimensional index to measure economic justice. This index can be utilized not only to assess the current situation but also to design policy interventions aimed at reducing regional disparities and strengthening social cohesion across Iranian provinces. Acknowledgments: The authors sincerely thank the Statistical Centre of Iran, the Central Bank of the Islamic Republic of Iran, and other statistical institutions for providing the data used in this study. We also extend our gratitude to the professors and reviewers whose scientific suggestions significantly enhanced the quality of this research. JEL Classification: D63, I32, O18, R11. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: عدالت اقتصادی یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم در مطالعات توسعه، سیاست‌گذاری عمومی و اقتصاد اسلامی است. این مفهوم صرفاً به توزیع درآمد محدود نمی‌شود، بلکه ابعاد گسترده‌تری همچون دسترسی عادلانه به منابع، فرصت‌های اقتصادی، امکانات عمومی، کیفیت زندگی و کاهش شکاف‌های منطقه‌ای را نیز دربرمی‌گیرد. در بسیاری از پژوهش‌های متعارف، سنجش عدالت اقتصادی غالباً بر شاخص‌هایی مانند ضریب جینی، نرخ فقر یا نابرابری درآمدی متمرکز بوده است؛ باوجوداین، این شاخص‌ها به‌تنهایی قادر به نمایش کامل وضعیت عدالت در سطح منطقه‌ای نیستند. در ایران نیز، به‌ویژه در سطح استان‌ها، تفاوت‌های ساختاری میان مناطق برخوردار و کمتر برخوردار نشان می‌دهد که برای ارزیابی دقیق‌تر عدالت اقتصادی، به شاخصی چندبعدی، بومی و متناسب با شرایط کشور نیاز است. با اتکا به این ضرورت، تلاش می‌شود عدالت اقتصادی از منظر اقتصاد متعارف و اندیشه اسلامی به‌صورت هم‌زمان مورد بررسی و شاخص‌سازی قرار گیرد. در این چهارچوب، عدالت اقتصادی در اندیشه اسلامی نه‌تنها یک اصل اخلاقی، بلکه غایتی اجتماعی و دینی تلقی می‌شود که باید در فرآیند سیاست‌گذاری و نحوه تخصیص منابع بازتاب یابد. ازسوی‌دیگر، در اقتصاد متعارف نیز دیدگاه‌هایی مانند رویکرد قابلیت‌ها، نظریه عدالت رالز، شاخص‌های اتکینسون و جینی، تلاش کرده‌اند جنبه‌هایی از عدالت را اندازه‌گیری کنند؛ اما اغلب بر نابرابری درآمدی تمرکز داشته‌اند. ازاین‌رو، مسئله اصلی پژوهش، نبود یک شاخص ترکیبی جامع برای سنجش عدالت اقتصادی در استان‌های ایران است؛ شاخصی که بتواند هم مؤلفه‌های توزیعی و هم ابعاد فرصت، بهره‌مندی و توازن اجتماعی را بازتاب دهد. روش تحقیق: این پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی است و با استفاده از داده‌های پانل استانی مربوط به ۲۸ استان ایران در بازه زمانی ۱۳۹۱ تا ۱۴۰۰ انجام شده است. داده‌های مورد استفاده شامل مجموعه‌ای از متغیرهای اقتصادی و اجتماعی در سطح استان‌هاست؛ از جمله هزینه‌ها و امکانات خانوار، مصرف سرانه برق، گاز و آب، بودجه عمومی سرانه، شاخص آموزش، درآمد خانوار، ارزش افزوده، فقر و شاخص‌های نابرابری. هدف اصلی از گردآوری این داده‌ها، ساخت یک شاخص ترکیبی برای سنجش عدالت اقتصادی با رویکردی چندبعدی بوده است. در گام نخست، متغیرهای جمع‌آوری‌شده با روش نرمال‌سازی Min-Max هم‌مقیاس شدند تا امکان مقایسه میان استان‌ها فراهم شود. در این فرایند، شاخص‌های نامطلوب مانند فقر، ضریب جینی، شاخص اتتو-فریکی و سایر شاخص‌های نابرابری به‌گونه‌ای بازکدگذاری شدند که مقدار بالاتر در نهایت نشان‌دهنده عدالت بیشتر باشد. این نکته از حیث روش‌شناختی اهمیت دارد؛ زیرا هدف نهایی، ساخت شاخصی است که بتواند در آن، افزایش مقدار شاخص معادل بهبود وضعیت عدالت اقتصادی تلقی شود. دو شاخص اصلی طراحی و محاسبه شده است. شاخص نخست، TR1، یک شاخص مقدماتی‌تر است که با استفاده از میانگین حسابی چهار متغیر منتخب ساخته شده و شامل توسعه انسانی، رفاه آمارتیا سن، نرخ فقر مطلق و شاخص اتتو-فریکی است. این شاخص به‌مثابه یک سنجه اولیه، وضعیت کلی عدالت را در استان‌ها نشان می‌دهد. شاخص دوم، TR2، شاخصی جامع‌تر و نظری‌تر است که بر سه بُعد اصلی عدالت اقتصادی استوار شده است: نخست، بهره‌مندی از امکانات عمومی که با متغیرهایی مانند برق، گاز، آب، بودجه عمومی و آموزش سنجیده می‌شود؛ دوم، میزان بهره‌مندی از تولید که با نسبت درآمد خانوار به ارزش افزوده اندازه‌گیری می‌گردد؛ و سوم، عدم توازن درآمدی که با شاخص‌هایی چون جینی، نسبت دهک دهم به دهک اول، اتتو-فریکی و فقر نسبی تبیین می‌شود. بدین‌ترتیب، TR2 تصویری چندلایه و دقیق‌تر از عدالت اقتصادی ارائه می‌دهد. همچنین در این پژوهش تأکید شده است که شاخص‌های مذکور در راستای منطق عدالت، به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که مقادیر بالاتر بیانگر وضعیت بهتر و عادلانه‌تر باشند. نتایج: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عدالت اقتصادی در میان استان‌های ایران به‌صورت یکنواخت توزیع نشده و الگوی آشکاری از شکاف مرکز-پیرامون در کشور وجود دارد. براساس محاسبات شاخص TR1، استان‌هایی مانند یزد، تهران و اصفهان در رتبه‌های بالاتر عدالت اقتصادی قرار گرفته‌اند؛ درحالی‌که استان‌هایی مانند کردستان، سیستان و بلوچستان و ایلام در رتبه‌های پایین‌تر قرار دارند. به‌طور مشخص، یزد با امتیاز 78/0، تهران با 75/0 و اصفهان با 72/0 در زمره استان‌های پیشرو قرار گرفته‌اند، در مقابل، کردستان با 45/0، سیستان و بلوچستان با 42/0 و ایلام با 40/0 در جایگاه‌های انتهایی دیده می‌شوند. نتایج شاخص TR2 نیز در مجموع همان الگوی نابرابر را تأیید می‌کند، با این تفاوت که به‌دلیل لحاظ شدن ابعاد بیشتری از عدالت، تفاوت میان استان‌ها با دقت بیشتری نمایان می‌شود. در این شاخص نیز یزد و تهران در رتبه‌های بالا قرار دارند؛ درحالی‌که سیستان و بلوچستان با امتیاز 38/0 در انتهای جدول جای گرفته است. این امر نشان می‌دهد که برخی استان‌ها ممکن است در یک بُعد وضعیت بهتری داشته باشند؛ اما در بُعدی دیگر دچار ضعف جدی باشند. برای‌مثال، خوزستان در برخی مؤلفه‌ها عملکرد مناسبی دارد؛ اما به‌دلیل نابرابری درآمدی، در شاخص جامع‌تر TR2 رتبه پایین‌تری کسب می‌کند. همچنین، استان‌هایی مانند چهارمحال و بختیاری نشانه‌هایی از بهبود و ظرفیت کاهش شکاف را نشان می‌دهند. به‌طورکلی، نتایج حاکی از آن است که نابرابری اقتصادی در سطح استان‌های ایران در نبود سیاست‌های جبرانی، این شکاف‌ها می‌توانند بازتولید شوند. ازاین‌رو، اتکا به شاخص‌های تک‌بعدی برای ارزیابی عدالت، تصویری ناقص از واقعیت ارائه می‌دهد. بحث و نتیجه‏گیری: بحث اصلی بر این ایده استوار است که رشد اقتصادی به‌تنهایی ضامن عدالت نیست. ممکن است یک استان از نظر تولید یا برخی شاخص‌های اقتصادی رشد کند؛ اما اگر این رشد با توزیع متوازن فرصت‌ها، دسترسی برابر به امکانات عمومی و کاهش نابرابری‌های درآمدی همراه نباشد، عدالت اقتصادی محقق نخواهد شد. از این منظر، توسعه بدون پیوست عدالت منطقه‌ای می‌تواند به تعمیق شکاف‌های موجود بین استان‌های برخوردار و محروم بینجامد. شاخص‌های سنتی مانند جینی، هرچند در سنجش نابرابری مفیدند؛ اما برای فهم چندبعدی عدالت کافی نیستند. شاخص‌های ترکیبی TR1 و TR2 امکان ارزیابی جامع‌تری را فراهم می‌کنند و می‌توانند مبنای مناسبی برای سیاست‌گذاری منطقه‌ای باشند. به‌ویژه TR2، با تلفیق سه بعد اصلی بهره‌مندی از امکانات، سهم از تولید و توازن درآمدی، به درک عمیق‌تری از عدالت اقتصادی در سطح استانی کمک می‌کند. عدالت اقتصادی باید به‌عنوان یک هدف سیاستی مستقل در برنامه‌ریزی منطقه‌ای مورد توجه قرار گیرد. برای تحقق این هدف، پیشنهادهایی همچون تخصیص بودجه بر مبنای شاخص عدالت، ایجاد صندوق توسعه عدالت منطقه‌ای، سرمایه‌گذاری نامتقارن در زیرساخت‌های استان‌های محروم، تقویت حکمرانی چندسطحی، توسعه اشتغال محلی، و اجرای سیاست‌های تأمین اجتماعی و مالیات بر ثروت مطرح شده است. به‌دیگرسخن، عدالت اقتصادی در ایران مستلزم آن است که سیاست‌گذاران از رویکردهای صرفاً رشدمحور عبور کرده و به سمت الگوهای توزیعی و جبرانی حرکت کنند. در جمع‌بندی نهایی، تلفیق مبانی اقتصاد اسلامی با ابزارهای تحلیلی اقتصاد متعارف، امکان ارائه شاخصی بومی و چندبعدی برای سنجش عدالت اقتصادی را فراهم می‌کند. این شاخص می‌تواند نه‌تنها برای ارزیابی وضعیت موجود، بلکه برای طراحی مداخلات سیاستی در جهت کاهش نابرابری‌های منطقه‌ای و تقویت قوام اجتماعی در استان‌های ایران مورد استفاده قرار گیرد. تقدیر و تشکر: نگارندگان از مرکز آمار ایران، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و سایر نهادهای آماری که داده‌های مورد استفاده در این پژوهش را فراهم کرده‌اند، صمیمانه قدردانی می‌کنند. همچنین از اساتید و داوران گرامی که با پیشنهادهای علمی خود در بهبود کیفیت این پژوهش نقش مؤثری داشته‌اند، سپاسگزاری می‌شود. تعارض منافع: نویسندگان اعلام می‌کنند که هیچ‌گونه تعارض منافع مالی یا غیرمالی در انجام و انتشار این پژوهش وجود ندارد. این پژوهش مستقل انجام شده و تمامی مراحل آن بدون تأثیرپذیری از منافع شخصی یا سازمانی صورت گرفته است.

https://iee.rihu.ac.ir/article_2564_0868d02ac893cfe838847ffd95dbd880.pdf