شناسایی و رتبه بندی عوامل مؤثر بر شکل گیری انتظارات فعالان بازار ارز

چکیده گسترده
مقدمه و اهداف: انتظارات اقتصادی یکی از عوامل بنیادین و تعیین‌کننده در نوسانات نرخ ارز است که هم در چهارچوب نظریه انتظارات عقلایی و هم در اقتصاد رفتاری نقشی محوری ایفا می‌کند. نظریه انتظارات عقلایی فرض می‌کند که فعالان اقتصادی با بهره‌گیری از تمامی اطلاعات در دسترس و براساس مدل‌های منطقی، آینده متغیرهای اقتصادی را پیش‌بینی می‌کنند. در مقابل، رویکرد رفتاری بر نقش ادراکات ذهنی، هیجانات، خطاهای شناختی و اطلاعات ناقص در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی تأکید دارد. در اقتصاد ایران، به‌دلیل وابستگی ساختاری به درآمدهای نفتی، شکنندگی بخش واقعی اقتصاد، و حساسیت شدید نسبت به اخبار سیاسی، تحریم‌ها و تحولات بین‌المللی، نوسانات نرخ ارز به میزان قابل‌توجهی از انتظارات فعالان بازار تأثیر می‌پذیرد و این امر موجب ایجاد عدم‌اطمینان شدید در تصمیم‌گیری‌های سرمایه‌گذاران، صادرکنندگان، واردکنندگان و سیاست‌گذاران اقتصادی می‌شود.
این پژوهش با هدف شناسایی، تحلیل و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری انتظارات فعالان بازار ارز ایران طراحی شده است. تمرکز اصلی مطالعه بر ترکیب میان عوامل عینی (نظیر تغییرات سیاست‌های مالی، پولی، و نرخ بهره) و عوامل ذهنی و روانی (مانند جریان اخبار، شایعات اقتصادی، و احساسات عمومی نسبت به آینده اقتصاد) است تا سازوکاری جامع و واقع‌گرایانه برای تحلیل پویایی‌های رفتاری بازار ارز ارائه شود. افزون‌براین، مطالعه حاضر تلاش دارد نقش تعامل میان متغیرهای اطلاعاتی، سیاسی و اقتصادی را در ایجاد یا مهار نوسانات ارزی بررسی کرده و براساس آن، پیشنهادهایی سیاستی برای مدیریت انتظارات، افزایش شفافیت اطلاعاتی، و تقویت ثبات بازار ارز ارائه دهد.
روش‌شناسی پژوهش: این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی است و تلاش دارد تا ضمن شناسایی عوامل اثرگذار بر انتظارات فعالان بازار ارز ایران، چهارچوبی تحلیلی برای تبیین سازوکار شکل‌گیری این انتظارات ارائه کند. در گام نخست، برای استخراج عوامل مؤثر، مرور نظام‌مند ادبیات با استفاده از پایگاه‌های علمی معتبر بین‌المللی نظیر ScienceDirect ،Emerald ،Springer و SID انجام شد. بازه زمانی مرور منابع از سال 2000 تا 2023 تعیین شد تا تحولات اخیر در حوزه اقتصاد رفتاری و انتظارات ارزی به‌طور جامع پوشش داده شود. در این فرایند، بیش از 180 مقاله و گزارش پژوهشی بررسی و در نهایت 29 عامل مؤثر بر شکل‌گیری انتظارات شناسایی و طبقه‌بندی شدند.
در گام دوم، برای پالایش، غربال‌گری و اولویت‌بندی عوامل، از روش دلفی فازی استفاده شد که یکی از روش‌های پیشرفته تصمیم‌گیری گروهی در شرایط عدم‌قطعیت محسوب می‌شود. این مرحله با مشارکت 14 نفر از خبرگان بازار ارز، استادان دانشگاه، تحلیلگران مالی و سیاست‌گذاران اقتصادی انجام شد. فرایند دلفی در دو دور متوالی صورت پذیرفت تا اجماع کارشناسی حاصل شود. معیار انتخاب عوامل کلیدی، میانگین فازی‌زدایی‌شده بزرگ‌تر از 0.6 بود که در نتیجه آن، 12 عامل نهایی به‌عنوان مؤلفه‌های اصلی تأثیرگذار بر انتظارات بازار ارز انتخاب شدند.
فهرست عوامل نهایی




عدد دیفازی


عوامل




634/0


نقش غیرمستقیم رسانه در آگاهی‌بخشی افراد




606/0


شهرت مقامات پولی




672/0


اخبار انتخابات آمریکا




807/0


اخبار منتشرشده درخصوص تحریم‌ها




707/0


شوک‌های غیرمنتظره ناشی از نوسانات نرخ ارز




525/0


مخارج دولت




63/0


سوآپ ارزی




558/0


ریسک مبادله با چین




556/0


تنش‌های داخلی سیاسی




592/0


اغتشاشات داخلی




696/0


تنش‌های امنیتی و نظامی در خاورمیانه




754/0


انتظارات تورمی ناشی از تغییر قیمت حامل‌های انرژی




 
در گام سوم، برای اولویت‌بندی عوامل، از روش چندمعیاره مارکوس استفاده شد. در این مرحله، از شاخص‌های چهارگانة                               برای تعیین رتبه نهایی هر عامل بهره گرفته شد. داده‌ها از طریق پرسش‌نامه‌های تخصصی جمع‌آوری و سپس با نرم‌افزار Excel تحلیل شدند. اعتبار مدل نیز از طریق تحلیل حساسیت و شبیه‌سازی سناریوهای مختلف آزمون شد.
نتایج پژوهش: نتایج حاصل از روش مارکوس نشان می‌دهد 6 عامل دارای بیشترین اثرگذاری بر انتظارات فعالان بازار ارز هستند:

اخبار منتشرشده در خصوص تحریم‌ها (عدد دیفازی 807/0)؛
انتظارات تورمی ناشی از تغییر قیمت حامل‌های انرژی (754/0)؛
شوک‌های غیرمنتظره ناشی از نوسانات نرخ ارز (716/0)؛
تنش‌های امنیتی و نظامی در خاورمیانه (701/0)؛
اخبار انتخابات آمریکا (670/0)؛
نقش غیرمستقیم رسانه در آگاهی‌بخشی افراد (622/0).

عوامل دیگری مانند سوآپ ارزی، شهرت مقامات پولی، اغتشاشات داخلی، ریسک مبادله با چین و مخارج دولت نیز در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند. نتایج نشان می‌دهد انتظارات اقتصادی، افزون‌بر متغیرهای کلان اقتصادی، به‌شدت تحت‌تأثیر متغیرهای اطلاعاتی و روانی قرار دارند و این امر نقش مهمی در تعیین رفتار مصرف‌کنندگان، سرمایه‌گذاران و فعالان بازارهای مالی ایفا می‌کند. تحلیل‌های دقیق‌تر نشان می‌دهد اخبار رسانه‌ای، شایعات اقتصادی، تغییرات ناگهانی در سیاست‌های پولی و حتی رویدادهای بین‌المللی می‌توانند اثرات کوتاه‌مدت و بلندمدت قابل‌توجهی بر انتظارات اقتصادی داشته باشند. این یافته‌ها بر ضرورت ترکیب تحلیل‌های اقتصادی، روان‌شناختی و نهادی در پیش‌بینی و مدیریت انتظارات اقتصادی تأکید دارند و نشان می‌دهند که اتخاذ سیاست‌های مؤثر نیازمند درک دقیق تعامل بین متغیرهای اقتصادی و روانی و همچنین، شرایط سیاسی و اجتماعی است.
بحث و نتیجه‌گیری: براساس یافته‌ها، اخبار مربوط به تحریم‌ها مهم‌ترین عامل تأثیرگذار بر شکل‌گیری انتظارات در بازار ارز ایران شناخته شده است. این نتیجه با مطالعات لوتادی و هاشم پسران (2023) همخوانی دارد که نشان می‌دهند شوک‌های ناشی از تحریم‌ها از طریق کانال‌های روانی، انتظاراتی و رفتاری موجب افزایش نوسانات و بی‌ثباتی در بازارهای مالی می‌شوند. در این میان، انتظارات تورمی ناشی از تغییر قیمت حامل‌های انرژی در جایگاه دوم قرار گرفته و نقش تعدیل‌کننده‌ای در ارزش پول ملی ایفا می‌کند. همچنین، شوک‌های غیرمنتظره نرخ ارز به‌عنوان عامل سوم، با تغییر ناگهانی در متغیرهای کلان، موجب بروز واکنش‌های هیجانی، افزایش تقاضای سفته‌بازانه و کاهش اعتماد عمومی نسبت به سیاست‌گذار می‌شود. افزون‌براین، تنش‌های امنیتی منطقه‌ای، اخبار مربوط به انتخابات آمریکا، تحولات ژئوپلیتیکی، و نقش رسانه‌ها در برجسته‌سازی اخبار اقتصادی از جمله متغیرهای سیاسی و اطلاعاتی مؤثر در مدل هستند.
نتایج تحقیق نشان می‌دهد که مدیریت انتظارات فعالان اقتصادی نیازمند رویکردی چندبعدی و هوشمندانه است که شامل افزایش شفافیت اطلاعاتی، کنترل جریان اخبار حساس، ارتقای اعتبار سیاست‌گذار پولی، و کاهش نااطمینانی‌های سیاسی و اقتصادی می‌باشد. از منظر اقتصاد اسلامی و غیرربوی، این رویکرد هم‌راستا با اصولی چون ثبات مالی، عدالت اقتصادی، کاهش فعالیت‌های غیرمولد و محدودسازی سفته‌بازی است. در نتیجه، طراحی سیاست‌های ارزی مبتنی بر مدیریت کانال‌های روانی، اطلاع‌رسانی هدفمند و هماهنگی میان سیاست‌های پولی و مالی می‌تواند به کاهش نوسانات، افزایش پیش‌بینی‌پذیری و تقویت ثبات در بازار ارز منجر شود.
تقدیر و تشکر: بدینوسیله از تمامی خبرگان و متخصصان حوزه بازار ارز که در اجرای مراحل دلفی فازی و مارکوس همکاری نمودند، صمیمانه تشکر و قدردانی می‌شود.
تعارض منافع: نویسندگان اعلام می‌کنند که هیچ‌گونه تضاد منافع مالی، علمی یا سازمانی در این پژوهش وجود ندارد.