مدل‌سازی شاخص اهرم سیاستی برای تحقق عدالت توزیعی و مقاوم‌سازی در اقتصاد ایران؛ رویکردی مبتنی بر تحلیل ساختاری-شبکه‌ای

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار، دکترای اقتصاد، پژوهشگر مرکز پژوهش کاربردی اقتصادی اجتماعی قدر، قم، ایران

چکیده

چکیده گسترده
مقدمه و اهداف: اقتصاد ایران در سال‌های اخیر با چالش «واگرایی ساختاری» مواجه بوده است؛ وضعیتی که در آن بخش‌های پیشران رشد اقتصادی (غالباً سرمایه‌بر) لزوماً اشتغال‌زا نیستند و توزیع عادلانه درآمد را تضمین نمی‌کنند. این شکاف موجب بروز یک تضاد سیاستی میان اهداف رشد، عدالت و تاب‌آوری شده است. اسناد بالادستی، به‌ویژه سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی، بر لزوم دستیابی هم‌زمان به اقتصادی «درون‌زا»، «برون‌گرا» و «عدالت‌بنیان» تأکید دارند. باوجوداین، روش‌های سنتی تحلیل ساختاری مانند مدل‌های داده-ستانده کلاسیک، عمدتاً بر شناسایی بخش‌های کلیدی بر مبنای حجم تولید تمرکز داشته و از ادغام مؤلفه‌های حیاتی نظیر «توزیع درآمد»، «اشتغال» و «تاب‌آوری شبکه‌ای» غفلت کرده‌اند. این پژوهش با هدف پر کردن این خلأ نظری و سیاستی، به‌دنبال پاسخ به این پرسش است که چگونه می‌توان با تلفیق اهداف متعارض رشد و عدالت، اولویت‌های سرمایه‌گذاری را تعیین کرد؟ هدف اصلی پژوهش، طراحی یک ابزار یکپارچه تحت عنوان «شاخص اهرم سیاستی (PLI)» و توسعه «ماتریس اهمیت-آسیب‌پذیری» است. این ابزارها تلاش دارند تا با گذار از اولویت‌بندی تک‌بعدی، بخش‌هایی را شناسایی کنند که هم‌زمان موتور محرک رشد، توزیع‌کننده عادلانه درآمد و دارای استحکام در برابر تکانه‌های ارزی باشند تا مسیر تحقق الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت هموارتر شود.
روش تحقیق: این پژوهش از نظر ماهیت، کمّی و مبتنی بر تحلیل داده-ستانده است. داده‌های پایه شامل جدول داده-ستانده 74 بخشی سال 1400 (بانک مرکزی) و آمار اشتغال و حساب‌های ملی همان سال است. فرایند تحلیل در چهار گام انجام شد: 1. تسهیم داده‌های اشتغال و جبران خدمات برای انطباق با جدول 74 بخشی؛ 2. محاسبه تکثیرگرهای سنتی تولید، اشتغال و درآمد با استفاده از ماتریس معکوس لئونتیف؛ 3. سنجش شاخص‌های شبکه‌ای (پیوندهای پسین و پیشین) و محاسبه «ضریب وابستگی به واردات واسطه‌ای» جهت سنجش آسیب‌پذیری ارزی؛ 4. طراحی شاخص ترکیبی «اهرم سیاستی (PLI)». شاخص PLI با وزن‌دهی به چهار مؤلفه کلیدی براساس اهداف قانون برنامه هفتم پیشرفت طراحی شد: تکثیرگر تولید (35درصد)، تکثیرگر اشتغال (35درصد)، تکثیرگر درآمد (15درصد) و امتیاز شبکه (15درصد). این وزن‌دهی مبتنی بر مبانی اقتصاد اسلامی (اهمیت کار و عدالت توزیعی) و الزامات قانونی است. همچنین برای تحلیل تاب‌آوری، «ماتریس اهمیت-آسیب‌پذیری» طراحی شد که محور عمودی آن امتیاز PLI و محور افقی آن ضریب وابستگی به واردات است. این ماتریس بخش‌ها را به چهار ناحیه «پیشران‌های ملی تاب‌آور»، «پیشران‌های استراتژیک آسیب‌پذیر»، «تله‌های ارزی» و «بخش‌های منفعل» طبقه‌بندی می‌کند.
نتایج: یافته‌ها نشان‌دهنده یک شکاف عمیق میان بخش‌های پیشران رشد و پیشران‌های عدالت‌محور است. براساس شاخص PLI، بخش «سایر فعالیت‌های پشتیبانی» با امتیاز 493/0 در رتبه نخست قرار گرفت که عمدتاً ناشی از تکثیرگر اشتغال بسیار بالای آن (64/6) است. باوجوداین، بخش «تولید وسایل نقلیه موتوری» (رتبه دوم) و «ساختمان دولتی» (رتبه سوم) توازن بهتری میان رشد و اشتغال نشان دادند (جدول 1). تحلیل آسیب‌پذیری نشان داد که موتورهای صنعتی رشد مانند خودروسازی، دارای وابستگی ارزی بالا (3/16درصد) هستند و در ناحیه «آسیب‌پذیر» قرار می‌گیرند. در مقابل، بخش «ساختمان دولتی» و «تولید فلزات پایه» با وابستگی ارزی ناچیز و پیوندهای پسین گسترده، به‌عنوان «پیشران‌های ملی تاب‌آور» شناسایی شدند. این بخش‌ها مصداق بارز اقتصاد درون‌زا هستند که بدون ایجاد فشار ارزی، موتور محرک خروج از رکود و توزیع درآمد محسوب می‌شوند.
جدول 1. رتبه‌بندی نهایی بخش‌ها براساس شاخص اهرم سیاستی (PLI) - سناریوی متوازن




رتبه


عنوان رشته فعالیت


امتیاز نهایی PLI


تکثیرگر تولید


تکثیرگر اشتغال


تکثیرگر درآمد


امتیاز شبکه




1


سایر فعالیت‌های پشتیبانی


0.493


1.534


6.642


0.189


0.089




2


تولید وسایل نقلیه موتوری، تریلر و نیم‌تریلر


0.443


2.942


0.334


0.219


0.209




3


ساختمان دولتی


0.434


2.502


0.578


0.417


0.306




4


جمع‌آوری، تصفیه و تأمین آب


0.432


2.261


1.811


0.369


0.222




5


حمل و نقل ریلی مسافر


0.378


2.394


0.577


0.265


0.296




6


تولید چرم و فرآورده‌های وابسته


0.367


2.368


0.268


0.177


0.497




7


تولید تجهیزات برقی


0.364


2.447


0.294


0.190


0.351




8


ساختمان خصوصی


0.364


2.175


0.535


0.384


0.308




9


تولید کاغذ و فرآورده‌های کاغذی


0.363


2.432


0.302


0.192


0.353




10


تولید محصولات غذایی


0.350


2.216


0.356


0.174


0.541




11


تولید منسوجات


0.349


2.383


0.306


0.189


0.326




12


تولید سایر تجهیزات حمل و نقل


0.348


2.488


0.306


0.190


0.190




13


تولید فرآورده‌های لاستیکی و پلاستیکی


0.347


2.397


0.293


0.191


0.299




14


تولید محصولات فلزی ساخته شده، ...


0.343


2.354


0.294


0.185


0.330




15


تولید انواع آشامیدنی‌ها


0.338


2.245


0.288


0.173


0.455




مأخذ: محاسبات محقق براساس داده‌های تلفیقی بانک مرکزی و مرکز آمار ایران (1400)
بحث و نتیجهگیری: نتایج این پژوهش واگرایی ساختاری در اقتصاد ایران را تأیید و نشان می‌دهد که تکیه صرف بر سیاست‌های رشد محور، نمی‌تواند اهداف عدالت و تاب‌آوری را محقق سازد. ماتریس اهمیت-آسیب‌پذیری (شکل 1) نشان داد که بخش‌هایی نظیر صنعت خودرو، اگرچه اهمیت بالایی در رشد دارند، اما از منظر اصل «نفی سبیل» و استقلال اقتصادی، پاشنه آشیل اقتصاد محسوب می‌شوند. در مقابل، بخش‌هایی مانند ساختمان دولتی و زیرساخت‌ها، همسوترین بخش‌ها با سیاست‌های اقتصاد مقاومتی هستند. دلالت‌های سیاستی پژوهش شامل سه محور است: 1. تغییر ریل بودجه عمرانی به سمت «پیشران‌های ملی تاب‌آور» (مانند زیرساخت‌ها) که هم اشتغال‌زا و هم کم‌ارزبر هستند؛ 2. مشروط کردن حمایت از صنایع خودروسازی به «تعمیق ساخت داخل» برای خروج از ناحیه آسیب‌پذیر؛ 3. توجه ویژه به بخش‌های خدماتی دانش‌بنیان (مانند آموزش و بهداشت) که تکثیرگر درآمد بالایی دارند و ضامن عدالت توزیعی هستند. این چهارچوب به سیاست‌گذار اجازه می‌دهد تا تخصیص منابع را نه فقط براساس کارایی، بلکه بر مبنای «مصلحت عامه» و پایداری ساختاری انجام دهد.
نمودار 1. ماتریس راهبردی اهمیت-آسیب‌پذیری بخش‌های اقتصادی ایران
مأخذ: یافته‌های محقق
تقدیر و تشکر: بدین‌وسیله از «مرکز پژوهشی کاربردی اقتصادی-اجتماعی قدر» به‌دلیل حمایت‌های علمی و فراهم‌سازی بسترهای لازم برای انجام این پژوهش، صمیمانه قدردانی و تشکر به عمل می‌آید. بی‌تردید، بخشی از دستاوردهای این مطالعه مرهون همراهی و پشتیبانی آن مرکز محترم است.
تعارض منافع: نویسنده اظهار می‌دارد که هیچ‌گونه تعارض منافعی در ارتباط با انجام این پژوهش و انتشار نتایج آن وجود ندارد.

کلیدواژه‌ها


منابع
اجاقی، صبا، بیات، روح‌اله، فضلی، صفر، کشاورز ترک، عین‌اله، و فتح طاهری، علی (۱۴۰۳). تعیین پیشران‌های کلیدی مؤثر بر اشتغال و رفاه اجتماعی در کشور ایران: رویکرد تحلیل اثرات متقابل در آینده‌پژوهی. مجلس و راهبرد، ۳۱(۱۱۷)، 335-۳۷۷.
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰0). آمارهای اقتصادی. بازیابی شده از https://www.cbi.ir
حکیمی‌پور، نادر، و اکبریان، حجت (۱۳۹۵). تعیین بخش‌های کلیدی اقتصاد ایران با به‌کارگیری روش بردار ویژه براساس نتایج جدول داده-ستانده سال ۱۳۹۰. نظریههای کاربردی اقتصاد، ۳(۱)، ۱۳۹-۱۶۰.
رضایی، مهدی، حیدری، خلیل، و یعقوبی، پریسا (۱۳۹۶). شناسایی اولویت‌های سرمایه‌گذاری صنعتی در ایران با تأکید بر رشد ارزش افزوده. مدلسازی اقتصادی، ۱۱(۳۸)، 111-135.
عربی، سیدهادی، عندلیب، محمد، و رجبی، سجاد (۱۳۹۹). استخراج و شناسایی بخش‌های پیشران اقتصاد ایران جهت تحقق جهش تولید: کاربرد مدل هیبریدی ماتریس طبقه‌بندی اثرات متقابل و جدول داده ستانده. معرفت اقتصاد اسلامی، ۱۲(۱)، 5-25.
کاکایی، جمال، جهانگرد، اسفندیار، شرکت، افسانه، و ساجدیان فرد، نجمه (۱۴۰۲). تجزیه و تحلیل ضریب فزاینده تولید بخش‌های اقتصادی ایران: رویکرد داده-ستانده و نظریه شبکه. فصلنامه برنامهریزی و بودجه، ۲۸(۲)، ۹۱-۱۱۴.
کشاورز حداد، غلامرضا (۱۳۸۳). ارزیابی پتانسیل‌های اشتغال‌زایی بخش‌های مختلف اقتصاد ایران. پژوهشهای اقتصادی ایران، ۶(۱۸)، 39-56.
کیائی، حسن، تاجه‌بند، علیرضا، و هاشمی فرید، محمدهادی (۱۳۹۶). شناسایی بخش‌های کلیدی اقتصاد ایران براساس روش حذف فرضی و بررسی امکان تحقق درون‌زایی با توجه به این بخش‌ها. راهبرد اقتصادی، ۶(۲۰)، ۱۲۷-۱۶۰.
مرکز آمار ایران (۱۳۹۴). طبقه‌بندی فعالیت‌های اقتصادی ایران (ISIC-Rev.4). تهران: مرکز آمار ایران.
مرکز آمار ایران (۱۴۰0). نتایج سرشماری و آمار نیروی کار. بازیابی شده از https://www.amar.org.ir
Reference
Acemoglu, D., Carvalho, V. M., Ozdaglar, A., & Tahbaz-Salehi, A. (2012). The network origins of aggregate fluctuations. Econometrica, 80(5), 1977-2016. https://doi.org/10.3982/ECTA9623
Arabi, S. H., Andalib, M., & Rajabi, S. (2020). Extraction and identification of propellant sectors of Iran’s economy to realize the surge in production: Application of hybrid model of cross-impact analysis and input-output table. Islamic Economics, 12(1), 5-25. https://marefateeqtesadi.nashriyat.ir/taxonomy/term/29959 [In Persian].
Autor, D. H., Dorn, D., & Hanson, G. H. (2013). The China syndrome: Local labor market effects of import competition in the United States. American Economic Review, 103(6), 2121-2168. https://doi.org/10.1257/aer.103.6.2121
Central Bank of the Islamic Republic of Iran. (1400 [2021/2022]). Āmār-hā-yi Iqtisādī [Economic Statistics]. Retrieved from https://www.cbi.ir [In Persian].
Felipe, J., Abdon, A., & Kumar, U. (2012). Tracking the middle-income trap: What is it, who is in it, and why? (Working Paper No. 715). Levy Economics Institute of Bard College. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2049330
Haggard, S. (1990). Pathways from the periphery: The politics of growth in the newly industrializing countries. Cornell University Press.
Ḥakīmīpūr, N., & Akbarīān, H. (1395 [2016/2017]). Ta‘yīn-i Bakhsh-hā-yi Kalīdī-yi Iqtisād-i Īrān bih Kār Girī-yi Ravesh-i Barḍār-i Vīzhabar Asās-i Natāyij-i Jadval-i Dādah-Stāndah-yi Sāl-i 1390 [Determining key sectors of Iran’s economy using eigenvector method based on 2011 input-output table results]. Naarīyyah-hā-yi Kārburdī-yi Iqtisād, 3(1), 139-160. https://ecoj.tabrizu.ac.ir/article_4863.html [In Persian].
Hirschman, A. O. (1958). The strategy of economic development. Yale University Press.
Kākā’ī, J., Jahāngard, E., Sherkat, A., & Sājidīān Fard, N. (1402 [2023/2024]). Tajziyah va Taḥlīl-i Żarīb-i Fizāyandah-yi Tawlīd-i Bakhsh-hā-yi Iqtisādī-yi Īrān: Rūykard-i Dādah-Stāndah va Naẓariyyah-yi Shabakah [Analyzing the production multiplier of Iran’s economic sectors: Input-output approach and network theory]. Falnāmah-yi Barnāmah-rīzī va Būdjah, 28(2), 91-114. https://doi.org/10.61186/jpbud.28.2.91 [In Persian]
Kashāvarz Ḥaddād, Gh. (1383 [2004/2005]). Arzyābī-yi Pātānsīl-hā-yi Iṣtighāl Zā’ī-yi Bakhsh-hā-yi Mukhtalif-i Iqtisād-i Īrān [Evaluation of employment generation potentials of different sectors of Iran’s economy]. Pazhūhish-hā-yi Iqtisādī-yi Īrān, 6(18), 39-56. https://ijer.atu.ac.ir/article_3874.html [In Persian]
Kim, L., & Nelson, R. R. (Eds.). (2000). Technology, learning, and innovation: Experiences of newly industrializing economies. Cambridge University Press.
Kiyā’ī, H., Tājahband, A., & Hāshimī Farīd, M. H. (1396 [2017/2018]). Shināsā’ī-yi Bakhsh-hā-yi Kalīdī-yi Iqtisād-i Īrān bar Asās-i Ravesh-i Ḥadhf-i Farżī va Barrisī-yi Imkān-i Taḥaqquq-i Darūn Zā’ī bā Tavajjah bih Īn Bakhsh-hā [Identifying key sectors of Iran’s economy based on hypothetical extraction method and investigating the possibility of realizing endogeneity considering these sectors]. Rāhburd-i Iqtisādī, 6(20), 127-160. https://econrahbord.csr.ir/article_103333.html [In Persian]
Kose, M. A., Prasad, E. S., Rogoff, K., & Wei, S. J. (2009). Financial globalization: A reappraisal. IMF Staff Papers, 56(1), 8-62. https://doi.org/10.5089/9781589067943.024
Leontief, W. W. (1936). Quantitative input and output relations in the economic system of the United States. The Review of Economics and Statistics, 18(3), 105-125. https://doi.org/10.2307/1927837
Ojāghī, Ṣ., Bayāt, R., Fażlī, Ṣ., Kashāvarz Tork, ‘A., & Fatḥ Ṭāhirī, ‘A. (1403 [2024/2025]). Ta‘yīn-i Pīshrānhā-yi Kalīdī-yi Mu’athir bar Iṣtighāl va Rafāh-i Ijtimā‘ī dar Kishvar-i Īrān: Rūykard-i Taḥlīl-i Āthār-i Mutāqibil dar Āyandah Pazhūhī [Determining key drivers affecting employment and social welfare in Iran: Cross-impact analysis approach in futures studies]. Majlis va Rāhburd, 31(117), 335-377. https://doi.org/10.22034/mr.2022.5406.5161 [In Persian]
Reẓā’ī, M., Ḥeydarī, Kh., & Ya‘qūbī, P. (1396 [2017/2018]). Shināsā’ī-yi Avvalīyyat-hā-yi Sarmāyah Guzārī-yi Ṣan‘atī dar Īrān bā Ta’kīd bar Rushd-i Arzish-i Afzūdah [Identification of industrial investment priorities in Iran with emphasis on value added growth]. Mudilsāzī-yi Iqtisādī, 11(38), 111-135. https://journals.iau.ir/article_596528.html [In Persian]
Statistical Center of Iran. (1394 [2015/2016]). *Ṭabaqah Bandī-yi Fa‘āliyyat-hā-yi Iqtisādī-yi Īrān (ISIC-Rev.4)* [Classification of economic activities of Iran (ISIC-Rev.4)]. Tehran: Markaz-i Āmār-i Īrān. [In Persian].
Statistical Center of Iran. (1400 [2021/2022]). Natāyij-i Sarāshumarī va Āmār-i Nīrū-yi Kār [Census results and labor force statistics]. Retrieved from https://www.amar.org.ir [In Persian].