مؤلفه‎های سرمایه اجتماعی و رشد اقتصادی در کشورهای اسلامی: رویکرد رگرسیون پانل کوانتایل

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

گروه اقتصاد، واحد اراک، دانشگاه آزاد اسلامی، اراک، ایران

چکیده

چکیده گسترده
مقدمه و اهداف: در دو دهه اخیر، توجه پژوهشگران و سیاست‌گذاران اقتصادی به نقش سرمایه اجتماعی در تبیین تفاوت‎های رشد اقتصادی میان کشورها به طرز چشمگیری افزایش یافته است (هالدانه و هالپرن، 2025). سرمایه اجتماعی به‎عنوان مفهومی چند بُعدی، روابط متقابل میان افراد و گروه‎ها، اعتماد اجتماعی، شبکه‎های اجتماعی و میزان مشارکت مدنی را دربرمی‎گیرد و تأثیر بالقوه و مستقیمی بر عملکرد اقتصاد کلان کشورها دارد (خیو و همکاران، 2024؛ جانتون دروزدوسکا و ماجوسکا، 2015). اعتماد اجتماعی نیز به‎عنوان یکی از مؤلفه‎های اصلی سرمایه اجتماعی، نقشی بی‎بدیل در رشد اقتصادی ایفا می‎کند و با کاهش هزینه‎های مبادلاتی، تسهیل همکاری‎های اقتصادی در سطوح مختلف (هالدانه و هالپرن، 2025؛ رحیمی و همکاران، 2023)؛ زمینه‎ساز نوآوری، انتقال دانش و شکل‎گیری سرمایه‎گذاری‎های اقتصادی است (هالدانه و هالپرن، 2025؛ خیو و همکاران، 2024).
شبکه‎های قوی اجتماعی نیز می‎توانند سرمایه انسانی و شغلی را بهینه کنند و موجب تسریع در حل مشکلات جمعی، تبادل منابع و تسهیم ریسک در اقتصاد شوند (سویسونگ و سوکساواز، 2025؛ خینگ و همکاران، 2021). در مقابل، ادراک فساد به‎عنوان عنصری ناسازگار با سرمایه اجتماعی مطرح می‎شود و جوامع با سطح بالای فساد ادراک ‎شده، معمولاً با کاهش اعتماد اجتماعی، ضعف نهادها و کاهش سرمایه‎گذاری مواجه هستند (روبانی، 2021).
هدف اصلی مطالعه حاضر، بررسی اثر مؤلفه‎های سرمایه اجتماعی بر رشد اقتصادی کشورهای اسلامی منتخب با رویکرد پانل کوانتایل است. برای دستیابی به این هدف، از بین 57 کشور عضو سازمان همکاری اسلامی، منتخبی از کشورهای اسلامی شامل ۲۶ کشور، با توجه به دسترسی به همه داده‎های مورد نیاز، در طی دوره زمانی 2000 تا 2022 انتخاب شده‎اند. تحقیق حاضر به بررسی عوامل کنترل‎کننده مانند شاخص آموزش، نرخ مشارکت زنان و دیگر متغیرهای کنترلی نیز پرداخته است؛ زیرا این عوامل می‎توانند تأثیر قابل توجهی بر تعامل میان سرمایه اجتماعی و رشد اقتصادی داشته باشند. بدون لحاظ کردن آنها در مدل‎های تحت بررسی، تحلیل‎های اقتصادی ناقص و گاه گمراه‎کننده خواهد بود.
روش: متغیرهای مستقل مورد استفاده در این مطالعه از طریق تجزیه و تحلیل ادبیات نظری و تجربی در این حوزه انتخاب شدند. جهت بررسی نقش مؤلفه‎های سرمایه اجتماعی بر رشد اقتصادی، منتخبی از کشورهای اسلامی (شامل ایران، عراق، ارمنستان، آذربایجان، بنگلادش، بنین، کامرون، مصر، گابن، اندونزی، اردن، قزاقستان، کویت، قرقیزستان، لبنان، مالزی، مالی، مراکش، پاکستان، قطر، عربستان سعودی، تاجیکستان، تونس، ترکیه، ازبکستان و یمن) در نظر گرفته شده‎اند. در جدول 1، متغیرهای مستقل و وابسته در این پژوهش توصیف و خصوصیات آماری شامل میانگین، انحراف استاندارد، مینیمم، ماکسیمم و تعداد مشاهدات ارائه شده است. طبق داده‎های جدول 1، میانگین رشد سرانه در کشورهای منتخب عضو سازمان همکاری اسلامی برابر با 814/7638 دلار است.
رگرسیون پانل کوانتایل در سال 1978 توسط کونکر و بست معرفی شده که ترکیبی از تحلیل داده‎های پانلی و رگرسیون کوانتایل را ارائه می‎دهد. این روش براساس یک تابع چندکی شرطی، مقادیر خطای مطلق را در متغیرها با توزیع نامتقارن به حداقل می‎‎رساند و امروزه در مطالعات متعدد اقتصادی و مالی به‌کار گرفته می‎شود (آفولابی و ندامسا، 2025). این رویکرد به‎طورخاص برای پژوهش‎هایی که بر نابرابری، رفتار گروه‎های مختلف درون جامعه، یا واکنش‎های نامتقارن تمرکز دارند، بینش‎های ارزشمندی فراتر از تحلیل‎های مبتنی بر میانگین ارائه می‎دهد (آفولابی و ندامسا، 2025).
نتایج: نتایج برآورد رگرسیون پانل کوانتایل (در جدول 7) حاکی از روابط ناهمگن متغیرهای توضیحی با تولید ناخالص داخلی سرانه در سطوح مختلف توزیع شرطی است. تأثیر مثبت و معنادار متغیر شاخص مشارکت جامعه مدنی (CSPI)، (آماره احتمال کمتر از 5 صدم) در تمام کوانتایل‎ها به غیر از کوانتایل 75/0 مشهود است و نشان‎دهنده نقش فزاینده جامعه مدنی در اقتصادهای ضعیف‎تر (به‌لحاظ تولید ناخالص داخلی سرانه پایین‎تر) است. متغیر اعتماد اجتماعی (ST)، اثر مثبت و معنا‎دار (05/0> p) را در تمام سطوح کوانتایل نشان می‎دهد. از طرفی متغیر شاخص شبکه‎های اجتماعی (SN) تأثیر دوگانه‎ای در طول چندک‎ها دارد. شاخص درک فساد (CP) با ضرایب مثبت و معنا‎دار در کوانتایل‎های 50/0 Q و  75/0 Q، تأییدکننده تأثیر بازدارنده فساد بر رشد و عملکرد اقتصای در سطوح متوسط اقتصادی است. همچنین متغیر نرخ مشارکت اقتصادی زنان (PRF) با اثر مثبت یکنواخت و معنا‎دار در کوانتایل‎های 50/0 Q، 25/0 Q و 50/0 Q؛ تبیین‎کننده اوج تأثیر مشارکت اقتصادی زنان در اقتصادهای کم‎برخوردار (از لحاظ تولیدناخالص داخلی سرانه) است که این نتیجه بر اهمیت مشارکت اقتصادی زنان در مراحل اولیه رشد اقتصادی تأکید می‎کند. شاخص آموزش (ED) تقریباً در تمام کوانتایل‎ها (به‌جز 50/0 Q)، اثر مثبت و معنا‎دار خود را بر متغیر تولید ناخالص داخلی سرانه نشان می‎دهد که بیان‎کننده نقش محوری آموزش سرمایه انسانی در اقتصادهای با توسعه متوسط و بالاست. متغیر نرخ باروری (FR) دارای ضریب منفی در تمامی سطوح کوانتایل‎هاست.
 
بحث و نتیجهگیری: یافته‎های اصلی این پژوهش حاکی از آن است که اعتماد اجتماعی (ST) به‎عنوان تنها متغیر دارای اثر مثبت و معنادار در تمامی کوانتایل‎ها (05/0 تا 95/0)، نقش بنیادینی در تسهیل همکاری‎های اقتصادی و کاهش هزینه‎های مبادله ایفا می‎کند. در مقابل، شبکه‎های اجتماعی (SN) رفتار دوگانه‎ای نشان می‎دهند؛ به‎طوری‌که اثر مثبت آن در اقتصادهای کم‎برخوردار (کوانتایل 05/0) و اثر منفی آن در سطوح پیشرفته رشد (کوانتایل 95/0) که احتمالاً ناشی از تبدیل شبکه‎ها به کانال‎های رانت‎جویانه در غیاب نهادهای کارآمد می‎باشد. مشارکت جامعه مدنی (CSPI) به‎ویژه در اقتصادهای ضعیف‎تر (کوانتایل 05/0) اثر تقویتی قوی‎تری بر رشد اقتصادی دارد. همچنین، ادراک فساد (CP) به‎گونه‎ای معنادار، رشد اقتصادی را در سطوح میانی (کوانتایل 50/0۰) مهار می‎کند.
در میان متغیرهای کنترلی، شاخص توسعه انسانی (HDI) قوی‎ترین اثر فزآینده خود را در اقتصادهای پیشرفته (کوانتایل 95/0) دارد که نشان‎دهنده بازدهی تصاعدی سرمایه‎گذاری در کیفیت نیروی انسانی در مراحل بالای توسعه است. ازاین‎رو، با توجه به یافته‎های پژوهش، پیامدهای سیاستی زیر پیشنهاد می‎شوند. سیاست‎گذاری در کشورهای عضو OIC باید متناسب با سطح رشد اقتصادی آنها تفکیک شوند. سیاست‎گذاری در کشورهای کم‎برخوردار عضو OIC باید با تمرکز بر تقویت نهادهای مدنی، کنترل فوری نرخ باروری و بیکاری، و سرمایه‎گذاری در آموزش پایه باشد. سیاست‎گذاری در کشورهای عضو OIC با رشد اقتصادی بالاتر، باید انتقال منابع از شبکه‎های غیررسمی به نهادهای شفاف و بهینه‎سازی سرمایه‎گذاری در توسعه انسانی باشد.
تعارض منافع: تعارض منافع ندارم.

کلیدواژه‌ها


منابع
امیری، حسین، نجفی‌نژاد، محمود، موسوی، سیده محدثه، و حسنی، محمدحسین (1399). جریانی از سرمایه اجتماعی و عوامل مؤثر بر آن در ایران. برنامهریزی رفاه و توسعه اجتماعی، 11(43)، 89-124. https://doi.org/10.22054/qjsd.2020.50732.1957
چراغی، بابک، ترابی، تقی، محمدی، تیمور، و تقوی، مهدی (1398). بررسی عوامل عدم تحقق رشد اقتصادی پایدار از منظر سرمایه اجتماعی در اقتصاد ایران. پژوهشهای رشد و توسعه اقتصادی، 9(34)، 77-98. https://doi.org/10.30473/egdr.2018.40618.4846
رحمانی فضلی، هادی، نیکنام، فتانه، آسایش، حمید، و شمس‌اللهی، رضا (1402). تأثیر سرمایه اجتماعی بر رشد اقتصادی: در منتخب کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه. مطالعات توسعه اجتماعی-اقتصادی، 1(2)، 1-18. https://doi.org/10.22051/ijosed.2024.47502.1041
طهرانچیان، امیر منصور، و خباز، سیده مهسا (1403). نقش سرمایه اجتماعی در دوران دفاع مقدس در رشد اقتصادی کشور. همایش ملی بسیج مردم و منابع ملی در دفاع مقدس، تهران. https://civilica.com/doc/2308427
کمالی دهکردی، پروانه، نظری زانیانی، علی، مکیان، سید نظام الدین، و دهقانی شاهزاده بیگمی، فاطمه (1398). اثر انواع سرمایه بر رشد اقتصادی استان‎های منتخب ایران. سیاستهای راهبردی و کلان، 7(25)، 58-66. https://doi.org/10.32598/JMSP.7.1.66
معبودی، رضا، دره نظری، زینب (1400). تحلیلی از سهم سرمایه اجتماعی در رشد اقتصادی در ایران طی دوره 1381-1398. مدیریت سرمایه اجتماعی، 8(4)، 633-663. https://doi.org/10.22059/jscm.2021.331802.2219
Reference
Afolabi, A. C., & Ndamsa, D. T. (2025). Revisiting the impact of trade integration on poverty reduction in ECOWAS: A panel quantile regression analysis. The Journal of International Trade & Economic Development, 1-28. https://doi.org/10.1080/09638199.2025.2459912
Amin, M. (2024). The influence of social capital, human capital, and natural capital on economic growth and community welfare. JPPI (Jurnal Penelitian Pendidikan Indonesia), 10(3), 528-535. https://doi.org/10.29210/020242709
Amiri, H., Najafī-Nejād, M., Mousavī, S. M., & Hassanī, M. H. (1399 [2020/2021]). Jarīānī az Sarmāyah-yi Ijtimā‘ī va ‘Avāmil-i Mu’athir bar Ān dar Īrān [A stream of social capital and factors affecting it in Iran]. Barnāmah-rīzī-yi Rafāh va Tawsi‘ah-yi Ijtimā‘ī, 11(43), 89-124. https://doi.org/10.22054/qjsd.2020.50732.1957 [In Persian]
Bah, I. A. (2023). The relationship between education and economic growth: A cross-country analysis. Research, Society and Development, 12(5), e19312540522-e19312540522. https://doi.org/10.33448/rsd-v12i5.40522
Brown, A. D. (2024). Social capital, trust(s), corruption, and public attitudes toward immigrants: Evidence from East and Southeast Asia. Journal of Global and Area Studies, 8(2), 1-21. https://doi.org/10.31720/jga.8.2.1
Burt, R. S. (2009). The contingent value of social capital. In Knowledge and social capital (pp. 255-286). Routledge. https://doi.org/10.2307/2393923
Carey, I. (2024). A study of the impact of social trust on economic growth and defining a potential threshold for ‘high trust’ in economic research. https://creativematter.skidmore.edu/econ_studt_schol/170
Cheraghī, B., Torābī, T., Mohammadī, T., & Taqavī, M. (1398 [2019/2020]). Barrisī-yi ‘Avāmil-i ‘Adam-i Taḥaqquq-i Rushd-i Iqtisādī-yi Pāydār az Manẓar-i Sarmāyah-yi Ijtimā‘ī dar Iqtisād-i Īrān [Investigating the factors of unsustainable economic growth from the perspective of social capital in Iran]. Pazhūhish-hā-yi Rushd va Tawsi‘ah-yi Iqtisādī, 9(34), 77-98. https://doi.org/10.30473/egdr.2018.40618.4846 [In Persian]
Doğan, B., & Akyüz, M. (2017). Female labor force participation rate and economic growth in the framework of Kuznets Curve: Evidence from Turkey. Review of Economic and Business Studies, 10(1), 33-54. https://doi.org/10.1515/rebs-2017-0047
Dunaev, B. B. (2025). Inflation dynamics in the country’s economy. Cybernetics and Systems Analysis, 61(1), 95-105. https://doi.org/10.1007/s10559-025-00748-0
Francois, P., & Zabojnik, J. (2005). Trust, social capital, and economic development. Journal of the European Economic Association, 3(1), 51-94. https://doi.org/10.1162/1542476053295304
Haldane, A., & Halpern, D. (2025). Social capital 2025: The hidden wealth of nations. https://demos.co.uk/wp-content/uploads/2025/01/Social-Capital-2025_The-Hidden-Wealth-of-Nations.pdf
Hanushek, E. A. (2013). Economic growth in developing countries: The role of human capital. Economics of Education Review, 37, 204-212. https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2013.04.005
Integrated Values Surveys. (2024). Share of people agreeing with the statement “most people can be trusted” – Integrated Values Surveys [Dataset]. Retrieved July 12, 2025 from https://archive.ourworldindata.org/20250701-112923/grapher/self-reported-trust-attitudes.html (archived on July 1, 2025)
Iyer, S., Kitson, M., & Toh, B. (2005). Social capital, economic growth and regional development. Regional Studies, 39(8), 1015-1040. https://doi.org/10.1080/00343400500327943
Jantoń-Drozdowska, E., & Majewska, M. (2015). Social capital as a key driver of productivity growth of the economy: Across-countries comparison. Equilibrium. Quarterly Journal of Economics and Economic Policy, 10(4), 61-83. https://doi.org/10.12775/equil.2015.035
Jha, J., & Kelley, E. J. (2023). Returns to relationships: Social capital and household welfare in India. Social Sciences, 12(3), 184. https://doi.org/10.3390/socsci12030184
Kamalī-Dehkordī, P., Narī Zānīānī, A., Makīān, S. N., & Dehghānī Shāhzādah Baygumī, F. (1398 [2019/2020]). Asar-i Anvā‘-i Sarmāyah bar Rushd-i Iqtisādī-yi Ustānhā-yi Muntakhab-i Īrān [The effect of different types of capital on the economic growth of selected provinces of Iran]. Sīyast-hā-yi Rāhbardī va Kalān, 7(25), 58-66. https://doi.org/10.32598/JMSP.7.1.66 [In Persian]
Lin, N. (2001). Social capital: A theory of social structure and action. Cambridge University Press. http://dx.doi.org/10.1017/CBO9780511815447
Lin, N., Cook, K. S., & Burt, R. S. (Eds.). (2001). Social capital: Theory and research. Transaction Publishers.
Maboodī, R., & Darreh Nazarī, Z. (1400 [2021/2022]). Taḥlīlī az Sahm-i Sarmāyah-yi Ijtimā‘ī dar Rushd-i Iqtisādī dar Īrān Ṭī-yi Dawrah-yi 1381-1398 [An analysis of the contribution of social capital to economic growth in Iran during the period 2002-2019]. Modīriyyat-i Sarmāyah-yi Ijtimā‘ī, 8(4), 633-663. https://doi.org/10.22059/jscm.2021.331802.2219 [In Persian]
Mauro, L., Pigliaru, F., & Carmeci, G. (2023). Decentralization, social capital, and regional growth: The case of the Italian North-South divide. European Journal of Political Economy, 78, 102363. https://doi.org/10.1016/j.ejpoleco.2023.102363
Mohammadi, H., & Mahmoudi, M. (2017). Reviews of mutual interest rate effects to macroeconomic variables in Islamic and un-Islamic countries. Journal of Economic Modeling Research - Kharazmi University, 8(28), 103-138. http://dx.doi.org/10.29252/jemr.7.28.103
Mustafa, G., & Bano, N. (2020). The Organization of Islamic Cooperation (OIC): Challenges for the Islamic World. Journal of Development and Social Sciences, 1(1), 1-11. https://doi.org/10.47205/jdss.2020(1-I)1
Notolegowo, H. K., & Saleh, S. (2019). Social capital and economic growth: Empirical evidence from OIC countries. AL-IQTISHAD: Journal of Islamic Economics, 11(2), 229-242. https://doi.org/10.15408/aiq.v11i2.10931
Pilatin, A., & Hacıimamoğlu, T. (2023). The relationship between social capital and economic growth on a provincial and regional basis. Economics and Business Review, 9(3), 153-180. https://doi.org/10.18559/ebr.2023.3.799
Pons, M., & Melly, B. (2022). Stata commands to estimate quantile regression with panel and grouped data. In Swiss Stata Conference 2022 (No. 05). Stata Users Group. http://repec.org/csug2022/Melly-Bern2022-mdqr.pdf
Ponzetto, G. A., & Troiano, U. A. (2025). Social capital, government expenditures, and growth. Journal of the European Economic Association, 23(2), 632-681. https://doi.org/10.1093/jeea/jvae043
Portes, A. (2024). Social capital: Its origins and applications in modern sociology. In New critical writings in political sociology (pp. 53-76). https://doi.org/10.4324/9781003572923-6
Rahimi, A., Garshasbi Fakhr, S. G. F., & Asayesh, H. (2023). Effect of trust on economic growth in selected countries with high and low levels of corruption. International Journal of New Political Economy, 4(2), 173-195. https://doi.org/10.48308/jep.4.2.173
 
Rahmānī Fażlī, H., Nīknām, F., Āsāyesh, H., & Shamsollāhī, R. (1402 [2023/2024]). Ta’thīr-i Sarmāyah-yi Ijtimā‘ī bar Rushd-i Iqtisādī: Dar Muntakhab-i Kishvar-hā-yi Tawsi‘ah Yāftah va Dar Ḥāl-i Tawsi‘ah [The impact of social capital on economic growth: In selected developed and developing countries]. Muāli‘āt-i Tawsi‘ah-yi Ijtimā‘ī-Iqtisādī, 1(2), 1-18. https://doi.org/10.22051/ijosed.2024.47502.1041 [In Persian]
Ritchie, H., Mathieu, E., Roser, M., & Ortiz-Ospina, E. (2023). Internet. OurWorldInData.org. Retrieved from https://ourworldindata.org/internet
Robbani, D. (2021). The effect of FDI and corruption to human development in OIC countries. Tazkia Islamic Finance and Business Review, 15(1). https://doi.org/10.30993/tifbr.v15i1.265
Rusfiana, Y., & Kurniasih, D. (2024). The role of civil society organizations in promoting social and political change in Indonesia. Journal of Ethnic and Cultural Studies, 11(3), 187-207. https://doi.org/10.29333/ejecs/2154
Slingerland, W. (2021). Social capital, corrupt networks, and network corruption. In Corruption networks: Concepts and applications (pp. 9-27). Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-030-81484-7_2
Soithong, P., & Suksawas, W. (2025). Harnessing social capital for inclusive growth: Lessons from Wang Itok, Phitsanulok. Journal of Community Development Research (Humanities and Social Sciences), 18(1), 18-32. https://doi.org/10.69650/jcdrhs.2025.832
Solarin, S., Kilic, C., Akcan, A. T., & Kazak, H. (2025). The role of ICT, human capital and economic growth on sustainable forest management: Evidence from panel cointegration and Fourier causality tests. International Forestry Review, 27(1), 111-128. https://doi.org/10.1505/146554825839764931
Song, J. S., Ngnouwal Eloundou, G., Bitoto Ewolo, F., & Ondoua Beyene, B. (2024). Does social media contribute to economic growth? Journal of the Knowledge Economy, 15(2), 8349-8389. https://doi.org/10.1007/s13132-023-01419-1
Sulaeman, S., & Ninglasari, S. Y. (2022). The nexus between financial inclusion and economic growth in the Organization of Islamic Cooperation (OIC) countries. Journal of Business and Political Economy: Biannual Review of the Indonesian Economy, 4(1). http://dx.doi.org/10.46851/132
Tehrānchīān, A. M., & Khabbāz, S. M. (1403 [2024/2025]). Naqsh-i Sarmāyah-yi Ijtimā‘ī dar Dawrān-i Difā‘-i Muqaddas dar Rushd-i Iqtisādī-yi Kishvar [The role of social capital during the Sacred Defense era in the economic growth of the country]. Hamāyish-i Millī-yi Basīj-i Mardum va Manābi‘-i Millī dar Difā‘-i Muqaddas, Tehran. https://civilica.com/doc/2308427 [In Persian]
UNDP, Human Development Report. (2025). Average years of schooling – UNDP [Dataset]. Retrieved July 12, 2025 from https://archive.ourworldindata.org/20250624-125417/grapher/average-years-of-schooling.html (archived on June 24, 2025)
V-Dem. (2025). Civil society participation index – V-Dem [Dataset]. Retrieved July 12, 2025 from https://archive.ourworldindata.org/20250710-194922/grapher/civil-society-participation-index.html (archived on July 10, 2025)
Woolcock, M., & Narayan, D. (2000). Social capital: Implications for development theory, research, and policy. The World Bank Research Observer, 15(2), 225-249. https://doi.org/10.1093/wbro/15.2.225
Xing, L., Ai, X., Ren, J., & Wang, D. (2021). Network-based driving force of national economic development: A social capital perspective. Entropy, 23(10), 1276. https://doi.org/10.3390/e23101276
Xue, X., Reed, W. R., & van Aert, R. C. (2023). Social capital and economic growth: A meta-analysis. Journal of Economic Surveys. https://doi.org/10.1111/joes.12660
Zhao, J., Li, Q., & Hu, X. (2025). Dynamic effects of education investment on sustainable development based on comparative empirical research between China and the United States. Sustainability, 17(7), 3068. https://doi.org/10.3390/su17073068