تحلیل نقش اعتماد نهادی و سرمایه روان‌شناختی در تقویت مشارکت‌های خیریه‌ای در ایران؛ رهیافت معادلات ساختاری

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه اقتصاد، پژوهشکده علوم اجتماعی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه قم. ایران

2 دکتری اقتصاد اسلامی، پژوهشگر همکار گروه علمی اقتصاد، پژوهشکده علوم انسانی، پژوهشگاه المصطفی، دانشگاه بین المللی المصطفی، قم، ایران

10.30471/jee.2026.11440.2559

چکیده

چکیده گسترده
مقدمه و اهداف: مشارکت خیریه یکی از مهم‌ترین جلوه‌های کنش‌گری مدنی و رفتارهای نوع‌دوستانه در جوامع معاصر به‌ شمار می‌رود. این نوع مشارکت، فراتر از نقش فوری خود در کاهش فقر و محرومیت‌های اجتماعی، به تقویت انسجام اجتماعی، ارتقای مسئولیت‌پذیری جمعی و جبران محدودیت‌های نهادی و مالی دولت کمک می‌کند. در کشورهای در حال توسعه و با درآمد متوسط، که نظام‌های رفاه عمومی اغلب با محدودیت‌های ساختاری مواجه‌اند، سازمان‌های خیریه و مشارکت داوطلبانه نقشی به‌ویژه حیاتی ایفا می‌کنند. ایران از این منظر نمونه‌ای قابل‌توجه است؛ زیرا رفتارهای خیریه ریشه‌ای عمیق در سنت‌های فرهنگی، مذهبی و تاریخی آن دارد، درعین‌حال که در چهارچوبی نهادی و اجتماعی-اقتصادی پیچیده عمل می‌کند.
باوجود رواج هنجارهای خیرخواهانه، سال‌های اخیر با چالش‌های فزاینده‌ای در تداوم و گسترش مشارکت خیریه در ایران همراه بوده است. نااطمینانی اقتصادی، کاهش اعتماد نهادی و افزایش فشارهای اجتماعی، نگرانی‌هایی را درباره پایداری بلندمدت مشارکت داوطلبانه و خیریه ایجاد کرده است. پژوهش‌های موجود نشان می‌دهد که مشارکت خیریه را نمی‌توان صرفاً با متغیرهای اقتصادی تبیین کرد، بلکه این پدیده حاصل برهم‌کنش شرایط نهادی و منابع روان‌شناختی فردی است. اعتماد نهادی، که به‌عنوان اعتماد شهروندان به سلامت، کارآمدی و اثربخشی نهادهای دولتی، مذهبی و مدنی تعریف می‌شود، نقشی اساسی در شکل‌دهی کنش جمعی دارد. به‌طور مشابه، سرمایه روان‌شناختی - شامل امید، خوش‌بینی، تاب‌آوری و خودکارآمدی- منبعی درونی و کلیدی است که افراد را قادر می‌کند در شرایط عدم قطعیت به رفتارهای نوع‌دوستانه روی آورند.
درحالی‌که مطالعات پیشین هر یک از این عوامل را به‌طور جداگانه بررسی کرده‌اند، پژوهش‌های تجربی که به‌صورت هم‌زمان اثرات مستقیم و غیرمستقیم آنها را در قالب یک چهارچوب تحلیلی یکپارچه بررسی کنند، در بستر ایران محدود است. براساس‌این، پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش اعتماد نهادی در تقویت مشارکت خیریه، با تأکید ویژه بر نقش میانجی سرمایه روان‌شناختی انجام شده است. این تحقیق با بهره‌گیری از رویکرد مدل‌سازی معادلات ساختاری، می‌کوشد تبیینی جامع از سازوکارهای روانی-اجتماعی تسهیل‌کننده کنش‌گری خیریه در سطح ملی ارائه دهد.
روش: پژوهش حاضر از نظر روش‌شناختی یک مطالعه کمّی و مقطعی مبتنی بر مدل‌سازی معادلات ساختاری است. جامعه آماری شامل تمامی افراد ۱۸ سال و بالاتر ساکن مناطق شهری و روستایی ایران در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ است. به‌منظور تضمین نمایندگی مناسب و پوشش تنوع جمعیتی و اجتماعی-اقتصادی، از روش نمونه‌گیری طبقه‌ای چندمرحله‌ای استفاده شد. طبقه‌بندی نمونه براساس منطقه جغرافیایی، جنسیت، محل سکونت و وضعیت اجتماعی-اقتصادی انجام گرفت و سپس در هر طبقه، نمونه‌ها به‌صورت تصادفی انتخاب شدند.
در مجموع، 500 پرسش‌نامه معتبر از افرادی گردآوری شد که تجربه یا آشنایی با فعالیت‌های خیریه، از جمله کمک مالی، داوطلبی یا تعامل با سازمان‌های خیریه داشتند. ابزار گردآوری داده‌ها یک پرسش‌نامه ساختاریافته شامل سه مقیاس استاندارد بود. اعتماد نهادی با استفاده از یک مقیاس شش‌گویه‌ای برای سنجش اعتماد به نهادهای دولتی، مذهبی و مدنی اندازه‌گیری شد. سرمایه روان‌شناختی از طریق یک مقیاس دوازده‌گویه‌ای شامل چهار بعد امید، خوش‌بینی، تاب‌آوری و خودکارآمدی سنجش شد. مشارکت خیریه نیز با یک مقیاس هشت‌گویه‌ای اندازه‌گیری شد که اشکال رسمی و غیررسمی مشارکت را دربرمی‌گرفت.
تمامی گویه‌ها براساس مقیاس پنج‌درجه‌ای لیکرت تنظیم شدند. روایی محتوایی ابزار از طریق نظر خبرگان تأیید شد و یک مطالعه مقدماتی برای اطمینان از شفافیت و پایایی پرسش‌نامه انجام گرفت. تحلیل داده‌ها با استفاده از روش مدل‌سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی و نرم‌افزار اسمارت پی‌ال‌اس انجام شد. این روش به‌دلیل تناسب با مدل‌های علّی پیچیده و مقاومت در برابر توزیع‌های غیرنرمال داده‌ها انتخاب شد. تحلیل در دو مرحله صورت گرفت: ابتدا ارزیابی مدل اندازه‌گیری و سپس آزمون مدل ساختاری شامل اثرات مستقیم و غیرمستقیم، با استفاده از روش بوت‌استرپینگ و 5 هزار بازنمونه‌گیری.
نتایج: ارزیابی مدل اندازه‌گیری نشان داد که تمامی سازه‌ها از پایایی و روایی قابل‌قبول برخوردارند. مقادیر پایایی ترکیبی در بازه 82/0 تا 91/0 قرار داشت که بیانگر انسجام درونی مناسب شاخص‌هاست. روایی همگرا نیز تأیید شد؛ به‌طوری‌که میانگین واریانس استخراج‌شده برای تمامی متغیرهای پنهان بیش از 50/0 بود و تمامی بارهای عاملی معنادار و بزرگ‌تر از 60/0 به دست آمد.
نتایج مدل ساختاری نشان داد که اعتماد نهادی اثر مستقیم، مثبت و معناداری بر مشارکت خیریه دارد (ضریب مسیر = 41/0، آماره تی = 12/7، سطح معناداری کمتر از 001/0). این نتیجه بیانگر آن است که افرادی که از اعتماد بیشتری به نهادهای رسمی برخوردارند، احتمال بیشتری برای مشارکت در فعالیت‌های خیریه دارند. همچنین، سرمایه روان‌شناختی اثر مستقیم و معنادار مثبتی بر مشارکت خیریه نشان داد (ضریب مسیر = 36/0، آماره تی = 45/6، سطح معناداری کمتر از 001/0)، که حاکی از نقش تقویت‌کننده منابع روان‌شناختی در گرایش به رفتارهای نوع‌دوستانه است.
 افزون‌براین، اعتماد نهادی اثر مثبت و معناداری بر سرمایه روان‌شناختی داشت (ضریب مسیر = 38/0، آماره تی = 02/6، سطح معناداری = 001/0) که نشان می‌دهد محیط نهادی قابل‌اعتماد به تقویت ظرفیت‌های روان‌شناختی افراد کمک می‌کند. تحلیل اثرات میانجی تأیید کرد که سرمایه روان‌شناختی به‌طور جزئی رابطه بین اعتماد نهادی و مشارکت خیریه را میانجی‌گری می‌کند. اثر غیرمستقیم اعتماد نهادی از طریق سرمایه روان‌شناختی معنادار بود (اثر غیرمستقیم = 11/0، سطح معناداری کمتر از 001/0). اثر کل اعتماد نهادی بر مشارکت خیریه، با در نظر گرفتن مسیرهای مستقیم و غیرمستقیم، برابر با 52/0 برآورد شد. از نظر توان تبیینی، مدل توانست ۴۷ درصد از واریانس مشارکت خیریه و ۲۹ درصد از واریانس سرمایه روان‌شناختی را توضیح دهد. شاخص برازش کلی مدل برابر با 52/0 محاسبه شد که نشان‌دهنده برازش قابل‌قبول و استحکام ساختاری مدل است.
بحث و نتیجهگیری: یافته‌های این پژوهش نقش محوری اعتماد نهادی و سرمایه روان‌شناختی را در شکل‌دهی مشارکت خیریه در ایران برجسته می‌کند. اثر مثبت اعتماد نهادی بیانگر اهمیت نهادهای معتبر، شفاف و پاسخ‌گو در تقویت کنش‌گری مدنی است. هنگامی که افراد نهادها را قابل‌اعتماد تلقی می‌کنند، باور بیشتری به معنادار و اثربخش بودن مشارکت خیریه خود پیدا می‌کنند. نقش معنادار سرمایه روان‌شناختی نیز نشان می‌دهد که منابع درونی فردی، حلقه واسط مهمی در تبدیل شرایط نهادی به رفتارهای واقعی اجتماعی هستند.
نقش میانجی سرمایه روان‌شناختی حاکی از آن است که اعتماد نهادی نه‌تنها به‌صورت مستقیم، بلکه از طریق تقویت امید، تاب‌آوری و احساس خودکارآمدی افراد، مشارکت خیریه را افزایش می‌دهد. از منظر سیاست‌گذاری، این نتایج بر ضرورت اتخاذ رویکردی دوگانه تأکید دارد: ازیک‌سو ارتقای شفافیت و پاسخ‌گویی نهادی برای افزایش اعتماد عمومی، و ازسوی‌دیگر طراحی برنامه‌های اجتماعی و آموزشی برای تقویت سرمایه روان‌شناختی شهروندان. در مجموع، مشارکت خیریه در ایران حاصل برهم‌کنش سازوکارهای نهادی و روان‌شناختی است. توجه هم‌زمان به این دو بعد می‌تواند مسیرهای پایدارتر و فراگیرتری را برای توسعه فعالیت‌های خیریه و نوع‌دوستانه در سطح جامعه فراهم کند.
تقدیر و تشکر:  نگارندگان مقاله مراتب سپاس خود را از هیئت‌تحریریه و داوران محترم نشریه جستارهای اقتصادی با رویکرد اسلامی که با دقت نظر و ارشادات علمی خویش زمینه ارتقای کیفیت این مقاله را فراهم کردند، ابراز می‌دارند.
تعارض منافع: نگارندگان اعلام می‌کنند که در ارتباط با تدوین و انتشار این مقاله هیچ‌گونه تعارض منافع علمی، مالی یا سازمانی وجود ندارد.

کلیدواژه‌ها


منابع
امینی، ناصر، جعفری‌نیا، غلامرضا و عمادی، سیدمرتضی (۱۴۰۰). بررسی ارتباط بین اعتماد اجتماعی و گرایش به مشارکت داوطلبانه در هلال‌احمر اصفهان. پژوهشهای جامعهشناختی، ۱۵ (3)، 45-66.
ایمانی‌جاجرمی، حسین، و فیروزآبادی، سیداحمد (۱۳۸۵). سرمایه اجتماعی و توسعه اجتماعی-اقتصادی در کلان‌شهر تهران. نشریه رفاه اجتماعی، 23(2)، 25-36.
بوداقی، علی، عربی، علی، و رحیمی، سعید (۱۴۰۴). بررسی جامعه‌شناختی نقش واسطه‌ای پاسخگویی سازمانی در رابطه بین آنومی اجتماعی و اعتماد نهادی: مورد مطالعه شهروندان ۱۸ تا ۶۵ سال شهرستان شوشتر. سامانه مدیریت نشریات علمی، ۲۲(1)، doi:10.22067/social.2025.92317.1615
پایانی‌فر، ناصر، صداقت‌زادگان، شهناز، موسوی، میرطاهر، و رفیعی، حسن (۱۴۰۱). بررسی ارتباط تعاملات نهادی و شاخص‌های سرمایه اجتماعی: مطالعه موردی نهادهای خیریه و کمیته امداد امام خمینی در ایران. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، ۱۱(۲)، ۵۴۵–۵۶۷، doi:10.22059/jisr.2022.340226.128.
خوشرو رودبارکی، طراوت، قربان‌پور لفمجانی، امیر، و بلند، حسن (۱۴۰۲). رابطه سرمایه روان‌شناختی و توانمندی خانواده: نقش میانجی معنای زندگی و حمایت اجتماعی ادراک‌شده. مجله فرهنگیتربیتی زنان و خانواده، 18(63)، 181-212. doi:10.1001.1.26454955.1402.18.63.7.3
سردارنیا، خلیل، بدری، کوروش، و امینی‌زاده، سینا (۱۴۰۰). رابطه بین شبکه‌های اجتماعی و اعتماد نهادی: مطالعه موردی دانشجویان دانشگاه شیراز. پژوهشهای راهبردی سیاست، ۱۰(۳۶)، ۱۰۱–۱۲۷.
شریفیان‌ثانی، مریم (۱۳۸۵). سرمایه اجتماعی و مشارکت خیریه‌ای: مفاهیم و چهارچوب نظری. نشریه رفاه اجتماعی، 1(2)، 5-18.
صنعت‌خواه، علیرضا، و دادخواه فر، معصومه (۱۳۹۴). بررسی نقش اعتماد، شبکه‌های اجتماعی، مشارکت و احساس شادمانی در دانشجویان: نمونه دانشگاه آزاد کرمان. مطالعات جامعهشناختی جوانان، ۱۷.
عشایری، طاها، اشتری‌مهرجردی، اباذر، ذوالفقاری، اکبر، و عباسی، الهام (۱۴۰۲). مطالعه اعتماد اجتماعی ایرانیان به‌مثابه سرمایه اجتماعی: فراتحلیل پژوهش‌ها. مجله جامعهشناسی و فرهنگ، 12(1)، 44-60.
گروسی، سیده، و شبستری، شیما (۱۳۹۰). بررسی رابطه سرمایه اجتماعی و سلامت روان در زنان سرپرست خانوار کرمان. مطالعات اجتماعی ایران، ۱۳(1)، 1-16.
مسلمی، احمد (۱۳۹۷). بررسی نقش اعتماد اجتماعی و مشارکت شهری زنان خوزستان. فصلنامه توسعه اجتماعی، ۳(2)، 85-108.
نجاتی حسینی، سیدمحمود، و قدسی، میثم (۱۳۹۲). قرائت شهروندان ایوان از مفهوم سرمایه اجتماعی با تأکید بر مشارکت و اعتماد. نشریه دانش انتظامی ایلام، ۲(5).
ناصری، زهرا (۱۳۹۶). بررسی آثار شبکه‌های اجتماعی بر مشارکت تطبیقی با مداخله سرمایه فرهنگی و اعتماد اجتماعی. مطالعات میانفرهنگی، ۳۲.
References
Alhidari, I. S., Veludo-de-Oliveira, T. M., Yousafzai, S. Y., & Yani-de-Soriano, M. (2018). Modeling the effect of multidimensional trust on individual monetary donations to charitable organizations. Journal of Nonprofit & Public Sector Research. Advance online publication. https://journals.sagepub.com/eprint/wzaiN88nhneTPEAyqE9x/full
Amini, N., Jafariniya, G., & Emadi, S. M. (2021). Examining the relationship between social trust and the tendency toward voluntary participation in the Iranian Red Crescent Society of Isfahan. Sociological Research, 15(3). [In Persian]
Andreoni, J. (1990). Impure altruism and donations to public goods: A theory of warm-glow giving. The Economic Journal, 100(401), 464–477.
Ashayeri, T., Ashtari-Mehrjardi, A., Zolfaghari, A., & Abbasi, E. (2023). A meta-analysis of Iranians' social trust as social capital. Journal of Sociology and Culture. https://doi.org/10.22059/jscm.2023.353902.2382 [In Persian]
Berman, J. Z., Barasch, A., Levine, E. E., & Small, D. A. (2018). Impediments to effective altruism: The role of subjective preferences in charitable giving. Psychological Science, 29(5), 741–752.
Boudaghi, A., Arabi, A., & Rahimi, S. (2025). A sociological study of the mediating role of organizational accountability in the relationship between social anomie and institutional trust: A case study of citizens aged 18–65 in Shushtar County. Scientific Journals Management System, 22(1). https://doi.org/10.22067/social.2025.92317.1615 [In Persian]
Capraro, V., Smyth, C., Mylona, K., & Niblo, G. A. (2014). Benevolent characteristics promote cooperative behaviour among humans. Scientific Reports, 4, 1–8.
Chapman, C. M., Hornsey, M. J., & Gillespie, N. (2021). To what extent is trust a prerequisite for charitable giving? A systematic review and meta-analysis. Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 50(6), 1224–1244. https://doi.org/10.1177/0899764021995281
Frontiers in Psychology. (2020). The influence of volunteers' psychological capital: Mediating role of organizational commitment, and joint moderating effect of role identification and perceived social support. Frontiers in Psychology, 11, Article 673. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.00673
Gorossi, S., & Shabestari, S. (2011). Examining the relationship between social capital and mental health among female-headed households in Kerman. Iranian Social Studies, 13(1). [In Persian]
Hager, M. A., & Hedberg, E. C. (2016). Institutional trust, sector confidence, and charitable giving. Journal of Nonprofit & Public Sector Marketing, 28(2), 164–184. https://doi.org/10.1080/10495142.2015.1011508
Imani Jajarmi, H., & Firouzabadi, S. A. (2007). Social capital and socio-economic development in the Tehran metropolis. Social Welfare Quarterly, 23. [In Persian]
Jaeger, B., & van Vugt, M. (2022). Psychological barriers to effective altruism: An evolutionary perspective. Current Opinion in Psychology, 44, 76–81. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2021.08.021
Khoshroo Roudbarki, T., Ghorbanpour Lafmajani, A., & Boland, H. (2023). The relationship between psychological capital and family empowerment: The mediating role of meaning in life and perceived social support. Journal of Women and Family Cultural-Educational Studies, 18(63), 7–25. https://doi.org/10.1001.1.26454955.1402.18.63.7.3 [In Persian]
Kirkbride, J. B., Jones, A. D., & Thompson, R. (2024). Social and mental health pathways to institutional trust: A cohort and multilevel study. Social Science & Medicine, 345, 116529. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2024.116529
Kumar, A., Capraro, V., & Perc, M. (2020). The evolution of trust and trustworthiness. Journal of Trust Research, 10(2), 71–110.
Luo, C.-Y., Tsai, C.-H., Chen, M.-H., & Gao, J.-L. (2021). The effects of psychological capital and internal social capital on frontline hotel employees' adaptive performance. Sustainability, 13(10), Article 5430. https://doi.org/10.3390/su13105430
Luthans, F., Youssef-Morgan, C. M., Sweetman, D. S., & Harms, P. D. (2013). Meeting the leadership challenge of employee well-being through relationship PsyCap and health PsyCap. Journal of Leadership & Organizational Studies, 20(1), 118–134.
Maleki, Z., Nematollahi, A. F., Mirjalili, M. H., & Momeni-Fard, H. (2013). Examining factors affecting social capital (trust, cohesion, and social participation). Military Management, 13(50). [In Persian]
Moslemi, A. (2018). Examining the role of social trust and urban participation of women in Khuzestan Province. Social Development Quarterly, 3. [In Persian]
Mousavi Nikan. (2001). Examining the relationship between trust and social participation in rural areas of Kashan. Sociological Studies, 17. [In Persian]
Naseri, Z. (2017). Examining the effects of social networks on participation: A comparative study with the mediating role of cultural capital and social trust. Intercultural Studies, 32. [In Persian]
Nejati Hosseini, S. M., & Ghoddosi, M. (2013). Citizens' interpretation of the concept of social capital in Ivan with emphasis on participation and trust. Law Enforcement Knowledge Journal of Ilam, 2(5). [In Persian]
Newman, T., Avey, J. B., & Youssef-Morgan, C. M. (2025). Psychological capital: A literature review and research trends (2001–2023). Asian Journal of Behavioural Economics and Business. Advance online publication. https://doi.org/10.1108/AJBEB-08-2023-0076
Nowak, M. A., & Hoffman, M. (2021). Psychological barriers to effective altruism: An evolutionary perspective. Current Opinion in Psychology, 42, 76–81.
Palermo, S., Mancini, G., D'Agostino, E., & Gazzola, V. (2023). Giving behavior and social decision-making in the age of conscious capitalism: A case for neuroscience. Frontiers in Psychology, 14, 1073632. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1073632
Payani-Far, N., Sedaghat-Zadegan, S., Mousavi, M., & Rafiei, H. (2022). Examining the relationship between institutional interactions and social capital indicators: A case study of charitable institutions and Imam Khomeini Relief Committee in Iran. Social Studies and Research in Iran, 11(2), 545–567. https://doi.org/10.22059/jisr.2022.340226.1289 [In Persian]
Peterson, S. J., Luthans, F., Avolio, B. J., Walumbwa, F. O., & Zhang, Z. (2011). Psychological capital and employee performance: A latent growth modeling approach. Personnel Psychology, 64(2), 427–450.
Sanatkhah, A., & Dadkhahfar, M. (2015). Examining the role of trust, social networks, participation, and sense of happiness among students: A case study of Islamic Azad University of Kerman. Sociological Studies of Youth, 17. [In Persian]
Sardarnia, K., Badri, K., & Amini-Zadeh, S. (2021). The relationship between social networks and institutional trust: A case study of Shiraz University students. Strategic Research on Politics, 10(36), 101–127. https://doi.org/10.22054/qpss.2020.49810.2449 [In Persian]
Sargeant, A., & Lee, S. (2004). Donor trust and relationship commitment in the UK charity sector: The impact on behavior. Nonprofit & Voluntary Sector Quarterly, 33(2), 185–202.
Sargeant, A., Ford, J. B., & West, D. C. (2006). Perceptual determinants of nonprofit giving behavior. Journal of Business Research, 59(2), 155–165.
Sharifian-Thani (or Maleki). (2007). Social Capital and Charitable Participation: Concepts and Theoretical Framework. Research Center for Endowment and Philanthropy Studies. [In Persian]
Tamilina, L., & Tamilina, N. (2018). Explaining the impact of formal institutions on social trust: A psychological approach. Journal of Social Psychology, 11(1), 23–46.
Yildiz, H. (2019). The interactive effect of positive psychological capital and organizational trust on organizational citizenship behavior. Sage Open. https://doi.org/10.1177/2158244019862661