بازخوانی قاعده «من حاز ملک» و ارتباطسنجی آن با فرایند استخراج رمزارزها

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه فقه و حقوق خصوصی دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران (نویسنده مسئول)

2 دانشآموخته، رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران

3 دانشجوی کارشناسیارشد رشته فقه و حقوق خصوصی، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران

10.30471/jee.2026.11362.2552

چکیده

چکیده گسترده
مقدمه و اهداف: در عصر فناوری‌های مالی نوظهور، رمزارزها به‌عنوان پدیده‌ای جدید، چالش‌های فقهی و حقوقی متعددی را درباره ماهیت و مشروعیت خود ایجاد کرده‌اند. در این میان، یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌ها آن است که تملک اولیه رمزارزهای حاصل از فرایند استخراج بر چه مبنایی استوار می‌شود و آیا می‌توان آن را در چهارچوب اسباب شناخته‌شده تملک در فقه امامیه و حقوق ایران تحلیل کرد یا خیر. اهمیت این مسئله از آن جهت دوچندان است که براساس ماده 140 قانون مدنی، اسباب تملک در نظام حقوقی ایران -که متأثر از فقه امامیه است- احصا شده‌اند و تملک ابتدایی اموال نمی‌تواند خارج از این چهارچوب ارزیابی شود. ازاین‌رو، اگر فرایند استخراج رمزارز نتواند ذیل یکی از اسباب معتبر تملک قرار گیرد، تحلیل فقهی‌حقوقی مالکیت ناشی از آن نیز با ابهام‌های جدی روبه‌رو خواهد شد.
در میان دیدگاه‌های مطرح، برخی پژوهشگران کوشیده‌اند با استناد به قاعده فقهی «من حاز ملک» یا همان «حیازت مباحات»، مالکیت ماینر نسبت به رمزارز استخراج‌شده را توجیه کنند. مطابق این تحلیل، همان‌گونه‌که شخص با استیلا بر مباحات اصلی و اموال بی‌مالک می‌تواند مالک آنها شود، ماینر نیز با انجام عملیات استخراج و دستیابی به واحدهای رمزارزی، آنها را حیازت کرده و مالک می‌شود. این رویکرد، در نگاه نخست، به‌ویژه با توجه به توسعه مصادیق جدید اموال و تحولات فناوری، واجد جاذبه تحلیلی است. باوجوداین، مسئله اصلی آن است که آیا اساساً رمزارز پیش از استخراج، مصداق مال مباحِ فاقد مالک است؟ و آیا فرایند ماینینگ را می‌توان عرفاً نوعی استیلا و تصرف مستقیم بر چنین مالی دانست؟
پژوهش حاضر با تمرکز بر همین مسئله، درصدد بازخوانی انتقادی قاعده «من حاز ملک» و سنجش نسبت آن با سازوکار استخراج رمزارزهاست. هدف نخست مقاله، تبیین دقیق مفهوم و ارکان حیازت مباحات در فقه و حقوق است. هدف دوم، ارزیابی امکان انطباق این ارکان با فرایند فنی استخراج رمزارزها، به‌ویژه در شبکه‌هایی مانند بیت‌کوین است. هدف سوم، نشان دادن کاستی‌های تحلیلی الگوی حیازت در این حوزه و پیشنهاد چهارچوبی بدیل برای تحلیل فقهی و حقوقی مالکیت ناشی از استخراج رمزارز است. مقاله در نهایت می‌کوشد روشن کند که تبیین صحیح ماهیت استخراج رمزارز، صرفاً یک بحث نظری نیست؛ بلکه در تعیین مشروعیت، آثار معاملاتی و وضعیت حقوقی این دارایی‌ها نقشی بنیادین ایفا می‌کند.
روش: این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از شیوه مطالعه کتابخانه‌ای و مراجعه به منابع معتبر فقهی و حقوقی، درصدد آن است که روشن کند نخست، معیارها و ارکان تحقق حیازت مباحات چیست و آیا فرایند استخراج رمزارز، از حیث ماهیت و آثار، قابلیت انطباق با این نهاد فقهی را دارد یا خیر؛ دوم، بر فرض عدم کفایت تحلیل مبتنی بر حیازت، آیا می‌توان چهارچوبی جایگزین، از جمله جعاله عام، برای تبیین فقهی و حقوقی مالکیت ناشی از استخراج رمزارز ارائه کرد؟
نتایج و یافتهها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هرچند قاعده «من حاز ملک» از قواعد مهم فقهی در حوزه تملک ابتدایی است و می‌تواند در مواجهه با مصادیق جدید نیز الهام‌بخش باشد، اما تطبیق مستقیم آن بر فرایند استخراج رمزارز با موانع جدی روبه‌روست.
با بازپژوهی در مورد مفهوم «حیازت» و عناصر تشکیل‌دهنده آن روشن شد که برای تحقق حیازت شروطی لازم است که عبارت‌اند از: «به‎‌دست آوردن»، «قصد و نیّت حائز»، «اهلیت حائز»، «اصالت و مباشرت حائز»، «متعارف بودن حیازت»، «فقدان حیازت و مالکیت پیشین» و «موجود بودن مورد حیازت». بررسی تطبیق استخراج رمزارزها با قاعده حیازت مباحات نشان می‌دهد که این انطباق به‌دلیل فراهم نبودن برخی از شروط یادشده با چالش‌‌های اساسی مواجه است؛ نخست آنکه، شرط «متعارف بودن حیازت» نیز در فرایند استخراج رمزارزها محل تأمل جدی است؛ اگرچه مصرف انرژی بالا، آسیب‌های زیست‌محیطی و آلودگی‌های صوتی و حرارتی از چالش‌های مهم این حوزه به شمار می‌روند، اما با عنایت به وجود راهکارهای فناورانه (نظیر گذار به الگوریتم‌های کم‌مصرف)، صنعتی (مانند استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و بازیابی گرما) و نظارتی (همچون الزام به رعایت استانداردها و اخذ مجوز)، می‌توان گفت تحقق این شرط منوط به رعایت ملاحظات یادشده است.
دوم آنکه، ماهیت رمزارزها به‌گونه‌ای است که پیش از استخراج وجود خارجی ندارند؛ بلکه در فرایند ماینینگ خلق می‌شوند. سوم آنکه، ساختار رمزارزها در چهارچوب دستورالعمل‌های ازپیش‌طراحی‌شده قرار دارد که حاکی از نوعی حق نظارتی خالقان شبکه است و نمی‌توان آنها را مباح اصلی محسوب کرد. همچنین، عدم اعراض واضح مالک اولیه (حتی در صورت ناشناس بودن) امکان تطبیق با حیازت بالعرض را نیز منتفی می‌کند. بر پایه این ملاحظات، مقاله نتیجه می‌گیرد که تبیین مالکیت رمزارزهای استخراج‌شده براساس قاعده حیازت مباحات، با اشکالات اساسی مواجه است و نمی‌تواند بدون تکلف، مبنای مطمئن و قابل دفاعی برای این نوع تملک باشد. درعین‌حال، پژوهش برای ارائه تبیینی جایگزین، به نهاد «جعاله عام» توجه می‌کند و آن را از حیث تحلیلی نزدیک‌تر به واقعیت ماینینگ می‌داند.
نتیجهگیری: در مجموع، دستاورد اصلی پژوهش آن است که الگوی حیازت، هرچند در نگاه اولیه برای تحلیل استخراج رمزارز جذاب می‌نماید، در آزمون دقیق فقهی و حقوقی با موانع مهم روبه‌رو می‌شود و به همین دلیل، برای فهم صحیح مبنای مالکیت این دارایی‌ها باید به الگوهای بدیل، به‌ویژه جعاله عام، توجه بیشتری کرد.

کلیدواژه‌ها


منابع
* قرآن کریم
ابن‌أبی‎جمهور، محمدبن‌زین‌الدین‏ (1405ق). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. با تحقیق مجتبی عراقی. قم: دار سیدالشهداء للنشر.
ابن‌فهدحلی، احمدبن‌محمد (1407ق). المهذب البارع فی شرح المختصر النافع‌. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
ابن‌منظور، محمد (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
اصبحی، مالک‌بن‌انس (1415ق). المدوّنة الکبری. بیروت: دار الکتب العلمیة.
اصفهانی، سیدابوالحسن (1380). وسیلة النجاة. با حاشیه سیدروح اللّه خمینی. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیe.
انصاری، مرتضی (1419ق). کتاب المکاسب. قم: تراث الشیخ الأعظم.
ایروانی، جواد (1393). مبانی فقهی اقتصاد اسلامی (سطح پیشرفته). مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
بحرالعلوم، محمدبن‌محمدتقی (1403ق). بلغة الفقیه. تهران: مکتبة الصادقj.
بنیاد دائرة المعارف اسلامی (1375). دانشنامه جهان اسلام. تهران: بنیاد دائرة المعارف اسلامی.
بیکی‌شورکی، مهدی؛ هاشمی‌باجگانی، سیدجعفر (1397). حدود استناد به حیازت مباحات و احیای اراضی موات. نامه صدوق، 1(1)، 27-37.
جعفری‌لنگرودی، محمدجعفر (1378). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
جعفری‌لنگرودی، محمدجعفر (1401). حقوق اموال. تهران: گنج دانش.
جودمایر، الوشا، استیفر، نیکلاس، کرامبهولز، کاترین و گارویپ، اد (1399). بلاک‌چین (معرفی بیت‌کوین، رمزارزها و مکانیزم توافق به وجود آمدن آنها). ترجمه مدیری و عظیم‌زادگان. تهران: پشتیبان.
حرعاملی، محمد (1409ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسة آل‌البیتb.
حسینی‌عاملی، محمدجواد (1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة.
حلی، حسن‌بن‌یوسف (1413ق). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة‌. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
خویی، سیدابوالقاسم (1365). مستند العروة الوثقی (کتاب الإجارة). قم: لطفی.
خویی، سیدابوالقاسم (1377). مصباح الفقاهة. قم: داوری.
خویی، سیدابوالقاسم (1410ق). منهاج الصالحین. قم: مدینة العلم.
زمخشری، محمود (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. بیروت: دار الکتاب العربی.
زنگنه‌شهرکی، جعفر، پولادین‌طرقی، حجت و ولیدخت‌محمودی، علیرضا (1402). بررسی فقهی-حقوقی استخراج رمزارز به‌عنوان مصداقی از حیازت مباحات. اقتصاد اسلامی، 23(92)، 29-51.
شهیداول، محمد‌بن‌مکی (1417ق). الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
شهیدثانی، زین‌الدین‌بن‌علی (1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: مکتبة الداوری.
شهیدثانی، زین‌الدین‌بن‌علی (1413ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
صدوق، محمد‌بن‌علی (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏.
صفایی، سیدحسین (1402). دوره مقدماتی حقوق مدنی (اشخاص و اموال). تهران: نشر میزان.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1420ق). بدایة الحکمة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
طباطبایی‌قمی، تقی (1423ق). الأنوار البهیة فی القواعد الفقهیة. قم: محلاتی.
طوسی، محمدبن‌حسن (1407ق). تهذیب الأحکام فی شرح المقنعة. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
غروی‌اصفهانی، محمدحسین (1419ق). حاشیة کتاب المکاسب. بی‌جا: دار المصطفىn لإحیاء التراث.
فاضل‌لنکرانی، محمدجواد (1396). مکاسب محرمه. قم: مرکز فقهی ائمه اطهارb.
فاضل‌مقداد، مقداد بن عبداللّه (بی‌تا). کنز العرفان فی فقه القرآن. بی‌جا: منشورات المکتبة المرتضویّة للإحیاء الآثار الجعفریّة.
فخرالمحققین، محمدبن‌حسن (1387ق). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: مؤسسه اسماعیلیان‌.
فیومی، احمدبن‌محمد (1414ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. قم: مؤسسة دار الهجرة.
کلینی، محمدبن‌یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
محقق‌حلی، جعفربن‌حسن (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام‌. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
محقق‌داماد، سیدمصطفی (1401). قواعد فقه (بخش مدنی). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محقق‌کرکی، علی‌بن‌حسین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل‌البیتb.
محمدی، احمد؛ سلطانی‌فرد، جواد؛ رنجبر، حسین و پهلوانی، محمداسماعیل (1401). انطباق‌سنجی استخراج رمزارزها با جعاله. فقه، 29(111)، ص 65-96.
مروی، جواد (1401). فقه رمزارزها. قم: مؤسسه انتشارات حوزه‌های علمیه.
مصطفوی، سیدمحمدکاظم (1421ق). القواعد: مائة قاعدة فقهیة معنی و مدرکا و موردا. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
مقدس‌اردبیلی، احمد (بی‌تا). مجمع الفائدة والبرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
مکارم‌شیرازی، ناصر (1370). القواعد الفقهیة. قم: مدرسة الإمام على‌بن‌أبى‌طالبj.
مکارم‌شیرازی، ناصر، درس خارج فقه، 11/08/1395 و 12/08/1395.
موسوی‌بجنوردی، سیدحسن (1377). القواعد الفقهیة. قم: الهادی.
موسوی‌جزایری، سیدمحمدعلی،  درس خارج فقه، 27/07/1395 و 01/08/1395.
موسوی‌خمینی، سیدروح‌اللّه (1378). صحیفه نور. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیe.موسوی‌خمینی، سیدروح‌اللّه (1421ق). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىe.
موسوی‌خمینی، سیدروح‌اللّه (بی‌تا). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىe.میرزای‌قمّی، ابوالقاسم (1375). غنائم الأیام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
نجفی، محمدحسن (1362). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نورمفیدی، سیدمجتبی، درس خارج فقه، دسترسی در 10/12/1401.
وانلین، آریس (1401). اقتصاد رمزنگاری. ترجمه عباسی و همکاران. تهران: ترمه.
هاشمی‌شاهرودی، محمود (1382). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت علیهم‌السلام. قم: مؤسسة دائرة المعارف فقه اسلامی مطابق مذهب اهل‌بیتb. 
هاشمی‌شاهرودی، محمود (1429ق). کتاب الإجارة. قم: مؤسسة دائرة المعارف فقه اسلامی مطابق مذهب اهل‌بیتb.
https://www.argoblockchain.com.
https://www.bitcoinmagazine.com.
https://www.blockpit.io.
https://www.digiconomist.net.
https://www.eshia.ir.
https://www.hortidaily.com.
https://www.investopedia.com.
https://www.learnmeabitcoin.com.
https://www.m-noormofidi.com.
https://www.nadcab.com.
References
The Holy Qur'an.
Baḥr al-'Ulūm, M. ibn M. T. (1403 AH). Bulghat al-Faqīh. Maktabat al-Ṣādiq. [In Arabic]
Beykī-Shūraki, M., & Hāshimī-Bājegānī, S. J. (1397 SH). The limits of reliance on the appropriation of permissibles and the revival of dead lands. Nāmeh-ye adūq, 1(1), 27–37. http://journal.sadoughi.com [In Persian]
Bonyād-e Dā'erat al-Ma'āref-e Eslāmī. (1375 SH). Dānesh-nāmeh-ye Jahān-e Eslām. Bonyād-e Dā'erat al-Ma'āref-e Eslāmī. [In Persian]
Fāḍil Lankarānī, M. J. (1396 SH). Makāsib Muḥarramah. Markaz-e Fiqhī-ye A'emmeh-ye Aṭhār. [In Persian]
Fāḍil Miqdād, M. ibn 'A. (n.d.). Kanz al-'Irfān fī Fiqh al-Qur'ān. Manshūrāt al-Maktabah al-Murtaḍawiyyah li-Iḥyā' al-Āthār al-Ja'fariyyah. [In Arabic]
Fakhr al-Muḥaqqiqīn, M. ibn Ḥ. (1387 AH). Īḍāḥ al-Fawā'id fī Sharḥ Mushkilāt al-Qawā'id. Mu'assasah Ismā'īliyān. [In Arabic]
Fayyūmī, A. ibn M. (1414 AH). Al-Miṣbāḥ al-Munīr fī Gharīb al-Sharḥ al-Kabīr. Mu'assasat Dār al-Hijrah. [In Arabic]
Gharawī Iṣfahānī, M. Ḥ. (1419 AH). Ḥāshiyah 'alā Kitāb al-Makāsib. Dār al-Muṣṭafā li-Iḥyā' al-Turāth. [In Arabic]
Hāshimī Shāhroudī, M. (1382 SH). Farhang-e Fiqh Moṭābeq-e Madhhab-e Ahl al-Bayt. Mu'assasat Dā'erat al-Ma'āref-e Fiqh-e Eslāmī Moṭābeq-e Madhhab-e Ahl al-Bayt. [In Persian]
Ḥillī, Ḥ. ibn Y. (1413 AH). Mukhtalaf al-Shī'ah fī Aḥkām al-Sharī'ah. Daftar Intishārāt Islāmī, affiliated with Jāmi'at al-Mudarrisīn of the Qom Seminary. [In Arabic]
Ḥurr al-'Āmilī, M. (1409 AH). Tafṣīl Wasā'il al-Shī'ah ilā Taḥṣīl Masā'il al-Sharī'ah. Mu'assasat Āl al-Bayt. [In Arabic]
Ḥusaynī al-'Āmilī, M. J. (1419 AH). Miftāḥ al-Karāmah fī Sharḥ Qawā'id al-'Allāmah. Jāmi'at al-Mudarrisīn fī al-Ḥawzah al-'Ilmiyyah. [In Arabic]
Ibn Abi Jumhur, M. ibn Z. al-Din. (1405 AH). 'Awālī al-La'ālī al-'Azīziyyah fī al-Aḥādīth al-Dīniyyah. Edited by M. 'Araqi. Dar Sayyid al-Shuhadā' lil-Nashr. [In Arabic]
Ibn Fahd al-Ḥillī, A. ibn M. (1407 AH). Al-Muhadhdhab al-Bāri' fī Sharḥ al-Mukhtaṣar al-Nāfi'. Daftar Intishārāt Islāmī, affiliated with Jāmi'at al-Mudarrisīn of the Qom Seminary. [In Arabic]
Ibn Manẓūr, M. (1414 AH). Lisān al-'Arab. Dār al-Fikr lil-Ṭibā'ah wa al-Nashr wa al-Tawzī'. [In Arabic]
Iravānī, J. (1393 SH). Mabānī-ye Fiqhī-ye Eqtiṣād-e Islāmī (Satḥ-e Pīshrafteh). Dānishgāh-e 'Ulūm-e Islāmī-ye Razavī. [In Persian]
Iṣbahī, M. ibn A. (1415 AH). Al-Mudawwanah al-Kubrā. Dār al-Kutub al-'Ilmiyyah. [In Arabic]
Iṣfahānī, S. A. (1380 SH). Wasīlat al-Najāh. With glosses by S. R. Khomeini. Mu'assasah Tanzīm wa Nashr Āthār Imām Khomeini. [In Arabic]
Ja'farī Langarūdī, M. J. (1378 SH). Mabsūṭ dar Termīnūlūzhī-ye Ḥuqūq. Ganj-e Dānesh. [In Persian]
Ja'farī Langarūdī, M. J. (1401 SH). Ḥuqūq-e Amvāl. Ganj-e Dānesh. [In Persian]
Joudmayer, A., Stifter, N., Krombholz, K., & Garweipp, E. (1399 SH). Blockchain (An Introduction to Bitcoin, Cryptocurrencies, and the Mechanism of Their Consensus Formation). Translated by Modiri and 'Azīmzādegān. Poshtibān. [In Persian]
Khu'ī, S. A. al-Q. (1365 SH). Mustanad al-'Urwah al-Wuthqā (Kitāb al-Ijārah). Luṭfī. [In Arabic]
Khu'ī, S. A. al-Q. (1377 SH). Miṣbāḥ al-Faqāha. Dāvarī. [In Arabic]
Kulaynī, M. ibn Y. (1407 AH). Al-Kāfī. Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. [In Arabic]
Makārem Shīrāzī, N. (1370 SH). Al-Qawā'id al-Fiqhiyyah. Madrasat al-Imām 'Alī ibn Abī Ṭālib. [In Arabic]
Makārem Shīrāzī, N. (1395 SH). Dars-e Khārej-e Fiqh [Advanced Fiqh Lectures]. 11/08/1395 and 12/08/1395. [In Persian]
Marvī, J. (1401 SH). Fiqh-e Ramzārz-hā. Mu'assasah Intishārāt-e Ḥawzeh-hā-ye 'Ilmiyyah. [In Persian]
Mīrzā-yi Qummī, A. (1375 SH). Ghanā'im al-Ayyām fī Masā'il al-Ḥalāl wa al-Ḥarām. Maktab al-I'lām al-Islāmī. [In Arabic]
Muḥammadī, A., Solṭānīfard, J., Ranjbar, H., & Pahlavānī, M. E. (1401 SH). Assessing the conformity of cryptocurrency mining with ju'ālah. Fiqh, 29(111), 65–96. https://doi.org/10.22081/JF.2022.62736.2429 [In Persian]
Muḥaqqiq Dāmād, S. M. (1401 SH). Qawā'id-e Fiqh (Bakhsh-e Madanī). Markaz-e Nashr-e 'Ulūm-e Eslāmī. [In Persian]
Muḥaqqiq Ḥillī, J. ibn Ḥ. (1408 AH). Sharā'i' al-Islām fī Masā'il al-Ḥalāl wa al-Ḥarām. Mu'assasah Ismā'īliyān. [In Arabic]
Muḥaqqiq Karakī, 'A. ibn Ḥ. (1414 AH). Jāmi' al-Maqāṣid fī Sharḥ al-Qawā'id. Mu'assasat Āl al-Bayt. [In Arabic]
Muqaddas Ardabilī, A. (n.d.). Majma' al-Fā'idah wa al-Burhān fī Sharḥ Irshād al-Adhhān. Mu'assasat al-Nashr al-Islāmī. [In Arabic]
Mūsavī Bujnūrdī, S. Ḥ. (1377 SH). Al-Qawā'id al-Fiqhiyyah. Al-Hādī. [In Arabic]
Mūsavī Jazāyerī, S. M. 'A. (1395 SH). Dars-e Khārej-e Fiqh [Advanced Fiqh Lectures]. 27/07/1395 and 01/08/1395. [In Persian]
Mūsavī Khomeynī, S. R. (1378 SH). Ṣaḥīfeh-ye Nūr. Mu'assasah Tanzīm wa Nashr Āthār Imām Khomeini. [In Persian]
Mūsavī Khomeynī, S. R. (1421 AH). Kitāb al-Bay'. Mu'assasah Tanzīm wa Nashr Āthār Imām Khomeini. [In Arabic]
Mūsavī Khomeynī, S. R. (n.d.). Taḥrīr al-Wasīlah. Mu'assasah Tanzīm wa Nashr Āthār Imām Khomeini. [In Arabic]
Muṣṭafavī, S. M. K. (1421 AH). Al-Qawā'id: Mi'at Qā'idah Fiqhiyyah Ma'nan wa Madrakan wa Mawridan. Mu'assasat al-Nashr al-Islāmī. [In Arabic]
Najafī, M. Ḥ. (1362 SH). Jawāhir al-Kalām fī Sharḥ Sharā'i' al-Islām. Dār Iḥyā' al-Turāth al-'Arabī. [In Arabic]
Nūr Mofīdī, S. M. (n.d.). Dars-e Khārej-e Fiqh [Advanced Fiqh Lectures]. Accessed 10/12/1401. https://www.m-noormofidi.com [In Persian]
Ṣadūq, M. ibn 'A. (1413 AH). Man Lā Yaḥḍuruhu al-Faqīh. Daftar Intishārāt Islāmī, affiliated with Jāmi'at al-Mudarrisīn of the Qom Seminary. [In Arabic]
Ṣafā'ī, S. H. (1402 SH). Dawreh-ye Moqaddamātī-ye Ḥuqūq-e Madanī (Ashkhāṣ va Amvāl). Nashr-e Mīzān. [In Persian]
Shahīd al-Awwal, M. ibn M. (1417 AH). Al-Durūs al-Shar'iyyah fī Fiqh al-Imāmiyyah. Mu'assasat al-Nashr al-Islāmī. [In Arabic]
Shahīd al-Thānī, Z. al-D. ibn 'A. (1410 AH). Al-Rawḍah al-Bahiyyah fī Sharḥ al-Lum'ah al-Dimashqiyyah. Maktabat al-Dāwarī. [In Arabic]
Shahīd al-Thānī, Z. al-D. ibn 'A. (1413 AH). Masālik al-Afhām ilā Tanqīḥ Sharā'i' al-Islām. Mu'assasat al-Ma'ārif al-Islāmiyyah. [In Arabic]
Ṭabāṭabā'ī Qummī, T. (1423 AH). Al-Anwār al-Bahiyyah fī al-Qawā'id al-Fiqhiyyah. Maḥallātī. [In Arabic]
Ṭabāṭabā'ī, S. M. H. (1420 AH). Bidāyat al-Ḥikmah. Mu'assasat al-Nashr al-Islāmī. [In Arabic]
Ṭūsī, M. ibn Ḥ. (1407 AH). Tahdhīb al-Aḥkām fī Sharḥ al-Muqni'ah. Dār al-Kutub al-Islāmiyyah. [In Arabic]
Zamakhsharī, M. (1407 AH). Al-Kashshāf 'an Ḥaqā'iq Ghawāmiḍ al-Tanzīl wa 'Uyūn al-Aqāwīl fī Wujūh al-Ta'wīl. Dār al-Kitāb al-'Arabī. [In Arabic]
Zangeneh-Shahraki, J., Pouladin-Torqi, H., & Validokht-Mahmoudi, A. (1402 SH). A fiqhi-legal examination of cryptocurrency mining as an instance of the appropriation of permissibles. Islamic Economics, 23(92), 29–51. https://eghtesad.iict.ac.ir/article_712194.html [In Persian]
Argoblockchain. https://www.argoblockchain.com
Bitcoin Magazine. https://www.bitcoinmagazine.com
Blockpit. https://www.blockpit.io
DigiEconomist. https://www.digiconomist.net
Eshia. https://www.eshia.ir
Hortidaily. https://www.hortidaily.com
Investopedia. https://www.investopedia.com
Learn Me A Bitcoin. https://www.learnmeabitcoin.com
Nadcab. https://www.nadcab.com
Noormofidi. https://www.m-noormofidi.com