تعزیر مالی و مالیات بازدارنده در فقه اسلامی با مطالعه موردی سفته بازی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، تهران، ایران

2 استادیار، گروه حقوق، واحد هشترود، دانشگاه آزاد اسلامی، هشترود، ایران

10.30471/jee.2026.11666.2565

چکیده

چکیده گسترده
مقدمه و اهداف: گسترش معاملات کوتاه‌مدت و سوداگرانه در بازارهایی مانند ارز، طلا، مسکن و خودرو در اقتصاد ایران، به تشدید تورم دارایی‌ها، شکل‌گیری حباب‌های قیمتی و انحراف سرمایه از بخش مولد انجامیده است. در پاسخ، «قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی» با هدف تنظیم‌گری و بازدارندگی تصویب شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که آیا این مالیات بازدارنده از منظر فقه امامیه مشروعیت دارد و اگر دارد، در کدام چهارچوب فقهی قابل‌تحلیل است؟ چالش اصلی آنکه بسیاری از معاملات سفته‌بازانه در قالب بیع صحیح و با قصد جدی انتقال مالکیت انجام می‌شوند و نمی‌توان آنها را مطلقاً باطل یا حرام دانست. هدف این پژوهش، ارائه تحلیلی فقهی برای توجیه مالیات بازدارنده بدون نیاز به صدور حکم بطلان یا حرمت ذاتی سفته‌بازی است. سؤال اصلی آن است که آیا مالیات بازدارنده بر سفته‌بازی می‌تواند مصداقی از تعزیر مالی و سیاست شرعی حکومت اسلامی به‌شمار آید. فرضیه پژوهش بر این مبناست که در صورت احراز مفسده نوعی و اخلال در نظام اقتصادی، چنین مالیاتی در چهارچوب اختیارات ولیّ‌امر و با تکیه بر قواعدی چون حفظ نظام، لاضرر و منع اکل مال به باطل قابل‌تحلیل بوده و با اصل صحت معاملات منافاتی ندارد. این پژوهش درصدد است تا با تفکیک میان صحت معامله در سطح فردی و قابلیت تعزیر حکومتی در سطح کلان، خلأ نظری موجود در ادبیات فقهی ـ اقتصادی را پر کند.
روش: پژوهش حاضر از نظر هدف، بنیادی و از حیث روش، توصیفی ـ تحلیلی و استنباطی است. گردآوری داده‌ها به شیوه کتابخانه‌ای و با مراجعه به منابع اصلی فقه امامیه (از جمله مکاسب شیخ انصاری، جواهر الکلام، شرائع الاسلام، تحریر الوسیله امام خمینی) و نیز منابع فقه حکومتی معاصر (آثار شهید صدر، منتظری، مؤمن قمی، موسوی بجنوردی) انجام شده است. همچنین، قوانین موضوعه ایران از جمله «قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی» مصوب ۱۴۰۴ و گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی بررسی شده است. روش تحلیل مبتنی بر استنباط فقهی و اجتهادی بوده و در چهار مرحله سامان یافته است: نخست، مفاهیم کلیدی تعزیر مالی، مالیات بازدارنده و سفته‌بازی مفهوم‌شناسی شده است. دوم، ادله فقهی مشروعیت تعزیر مالی (از جمله اختیارات ولیّ امر، اطلاق تعزیر در کلمات فقها، سیره عقلا، قاعده حفظ نظام و قاعده لاضرر) استخراج و تحلیل شده است. سوم، مبانی به‌دست‌آمده بر قانون مالیات بر سوداگری تطبیق داده شده و چهارم، اشکالات فقهی وارد بر این سیاست (همچون تعارض با اصل صحت، حرمت مال مسلمان و اکل مال به باطل) به‌صورت انتقادی ارزیابی شده است. این ساختار چهارمرحله‌ای امکان جمع میان اصالت صحت معاملات و اختیارات تنظیمی تعزیری حکومت اسلامی را فراهم کرده است.
نتایج: یافته‌های پژوهش در چند محور کلی قابل‌دسته‌بندی است. محور نخست، تحلیل فقه معاملات نشان می‌دهد که اصل بر صحت عقود و نفوذ معاملات است و صرف انگیزه کسب سود از تفاوت قیمت در بازارهای دارایی، موجب بطلان عقد نمی‌شود. در بسیاری از معاملات سفته‌بازانه، قصد جدی انتقال مالکیت وجود دارد، عقد صحیح واقع می‌شود و طرفین با آگاهی از ریسک معامله اقدام می‌کنند. ازاین‌رو، نمی‌توان سفته‌بازی را مطلقاً در زمره معاملات باطل یا حرام قرار داد و موضوع بحث، آثار نوعی و اجتماعی آن است، نه حکم وضعی عقد. محور دوم، بررسی فقه حکومتی نشان می‌دهد که فقه امامیه ظرفیت گسترده‌ای برای مداخله در رفتارهای اقتصادی مفسده‌آمیز دارد. امام خمینی در کتاب البیع، نائینی در اجود التقریرات، شهید صدر در نظریه «منطقه الفراغ»، منتظری و مؤمن قمی همگی بر اختیارات حکومت اسلامی در وضع مقررات الزام‌آور برای حفظ نظام و دفع مفاسد عمومی تصریح کرده‌اند. محور سوم، تحلیل مفهوم تعزیر نشان می‌دهد که تعزیر در فقه امامیه مجازاتی غیرمنصوص و قابل تعیین توسط حاکم در موارد فاقد حد شرعی است و انحصار آن به کیفر بدنی (شلاق، حبس، تبعید) دلیل قاطعی ندارد. صاحب جواهر با اینکه تعزیر را منصرف به مجازات‌های غیرمالی می‌داند، اما اختیار حاکم را در موارد اخلال در نظم عمومی می‌پذیرد. در آثار معاصر، موسوی بجنوردی و محقق داماد به‌صراحت تعزیر مالی را در جرایم اقتصادی پذیرفته‌اند. محور چهارم، تطبیق بر قانون مالیات بر سوداگری نشان می‌دهد که ساختار پلکانی این قانون (معاملات با دوره نگهداری کمتر از یک سال مشمول نرخ‌های بالاتر) ماهیتی بازدارنده دارد و اگر مبتنی بر احراز مفسده نوعی واقعی و به قصد حفظ نظام اقتصادی وضع شده باشد، در چهارچوب تعزیر مالی قابل‌تحلیل است. نمونه‌های فقهی متعددی مانند الزام محتکر به عرضه کالا، قیمت‌گذاری حکومتی در شرایط ضرورت و مداخله در اموال برای دفع ضرر عمومی، سابقه این نوع تنظیم‌گری در فقه کلاسیک را نشان می‌دهد. قاعده لاضرر نیز در اینجا نه به‌عنوان دلیل مستقل جعل حکم، بلکه به‌عنوان مؤید ضرورت مداخله حکومتی در برابر ضرر نوعی قابل‌استفاده است.
بحث و نتیجهگیری: پاسخ به سؤال اصلی پژوهش مثبت است: مالیات بازدارنده بر سفته‌بازی، در صورتی که مبتنی بر مفسده عمومی، همراه با رعایت اصل تناسب، عدالت مالیاتی، شفافیت، قابلیت نظارت و اعتراض باشد و هدف اصلی آن درآمدزایی صرف نبوده، بلکه کاهش التهاب بازار و هدایت سرمایه به فعالیت‌های مولد باشد، در فقه امامیه به‌عنوان مصداقی از تعزیر مالی و سیاست شرعی قابل‌توجیه است. این رویکرد نوآورانه با تفکیک میان «صحت معامله در سطح فردی» و «قابلیت تعزیر حکومتی در سطح کلان»، از تعارض با اصل صحت معاملات و قاعده حرمت مال مسلمان می‌رهد. بررسی انتقادی اشکالات نشان داد که نگرانی از مشروعیت‌بخشی به سفته‌بازی یا تصرف بی‌وجه در اموال، ناشی از خلط میان دو سطح تحلیل است؛ درحالی‌که مالیات بازدارنده از سنخ «امضای شرعی فعل» نیست، بلکه از سنخ «سیاست تنظیمی تعزیری حکومت» برای دفع مفسده نوعی است. پیشنهاد می‌شود در اجرای این قانون، ارزیابی‌های مستمر اقتصادی و فقهی صورت گیرد تا از عدم خروج از چهارچوب تعزیر مشروع و متناسب اطمینان حاصل شود. این پژوهش می‌تواند الگویی برای تحلیل فقهی سایر سیاست‌های اقتصادی نوپدید (مانند مالیات بر عایدی سرمایه، مالیات بر خانه‌های خالی و لوکس) در پرتو فقه حکومتی امامیه ارائه دهد.
تقدیر و تشکر: این پژوهش حاصل کار گروهی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای متعدد تدوین شده است. نویسنده مراتب سپاس خود را از همه اساتید و پژوهشگرانی که آثارشان در تدوین این مقاله استفاده شده، ابراز می‌دارد.
تعارض منافع: نویسنده مقاله اعلام می‌کند که هیچ‌گونه تعارض منافع مالی یا غیرمالی مرتبط با محتوای این پژوهش وجود ندارد.

کلیدواژه‌ها


References
Books)
ʿAlīpūr, Mahdī; Ḥasanī, Sayyid Ḥamīd Riḍā (2010). Pārādāym-i Ijtihādī-i Dānish-i Dīnī. Qom: Research Institute of Hawzah and University. [In Persian]
Allen, E. S., Rhoades, G. K., Stanley, S. M., Markman, H. J., & Johnson, C. A. (2008). Premarital precursors of marital infidelity. Family Process, 47(2), 243-259.
Baucom, D. H., Snyder, D. K., & Gordon, K. C. (2009). Helping couples get past the affair: A clinician’s guide. Guilford Press.
Baucom, D. H., Snyder, D. K., & Gordon, K. C. (2017). Helping couples get past the affair: A clinician’s guide (2nd ed.). Guilford Press.
Blue, A. J., & Hartnett, K. (2005). The effect of infidelity on marriage. Journal of Couple & Relationship Therapy, 4(1), 1-18.
Drigotas, S. M., Safstrom, C. A., & Gentilia, T. (1999). An investment model prediction of dating infidelity. Journal of Personality and Social Psychology, 77(3), 509-524.
Epstein, N. B., & Baucom, D. H. (2002). Enhanced cognitive-behavioral therapy for couples: A contextual approach. American Psychological Association.
Fathī Āshtīyānī, ʿAlī (2016). Āzmūnhā-yi Ravānshinākhtī. Tehran: Intishārāt-i Biʿthat. [In Persian]
Feldman, S. S., & Cauffman, E. (1999). Your cheatin’ heart: Attitudes, behaviors, and correlates of sexual betrayal in late adolescents. Journal of Research on Adolescence, 9(3), 227-252.
Gayer, D. (2010). Infidelity and divorce. Journal of Divorce & Remarriage, 51(8), 515-528.
Glass, S. P., & Wright, T. L. (1988). Clinical implications of research on extramarital involvement. Journal of Sex & Marital Therapy, 14(4), 243-254.
Guba, E. G., & Lincoln, Y. S. (1989). Fourth generation evaluation. Sage Publications.
Haley, J. (1976). Problem-solving therapy. Harper & Row.
Houman, H. A. (2006). Practical guide to qualitative research. SAMT. [In Persian]
Ḥurr ʿĀmilī, Muḥammad Ḥasan (1409 AH). Wasāʾil al-Shīʿah. Qom: Muʾassasah Āl al-Bayt. [In Arabic]
Jānbozorgī, Masʿūd (2016). “The Effect of Spiritual Systemic Family Therapy on Marital Satisfaction and Family Functioning.” Pizhūhishnāmah-i Islāmī-i Zanān va Khānevādeh, 4(6), 9-38. [In Persian]
Jānbozorgī, Masʿūd; Pasandīdeh, ʿAbbās; Āẕarbāyjānī, Masʿūd (2023). Khānevādeh-Darmāngarī-i Khodāsū. Qom: Research Institute of Hawzah and University. [In Persian]
Kerr, M. E., & Bowen, M. (1988). Family evaluation: An approach based on Bowen theory. W. W. Norton.
Lammers, J., & Maner, J. (2016). Power and attraction to the counternormative aspects of infidelity. Journal of Sex Research, 53(1), 54-63.
Landeta, J. (2006). Current validity of the Delphi method in social sciences. Technological Forecasting and Social Change, 73(5), 467-482.
Majlisī, Muḥammad Bāqir (1404 AH). Biār al-Anwār. Beirut: Muʾassasah al-Wafāʾ. [In Arabic]
Marin, R. A., Christensen, A., & Atkins, D. C. (2014). Infidelity and behavioral couple therapy: Relationship outcomes over 5 years following therapy. Couple and Family Psychology: Research and Practice, 3(1), 1-12.
Masʿūdī, ʿAbd al-Hādī (2016). Darsnāmah-i Fiqh al-adīth. Qom: Muʾassasah-i ʿIlmī va Farhangī-i Dār al-Ḥadīth. [In Persian]
McDaniel, B. T., Drouin, M., & Cravens, J. D. (2017). Do you have anything to hide? Infidelity-related behaviors on social media sites and marital satisfaction. Computers in Human Behavior, 66, 88-95.
Messripour, M. E., Ahmadi, S. A., & Jazayeri, R. (2016). Analysis of the reasons for infidelity in women with extra-marital relationships: A qualitative study. Canadian Center of Science and Education, 10(5), 1913-1852.
Michelle, M. J., Anthony, P. J., & Michael, D. M. (2014). Risk factors associated with women’s marital infidelity. Contemporary Family Therapy, 36(3), 327-332.
Minuchin, S. (1974). Families and family therapy. Harvard University Press.
Minuchin, S., & Fishman, H. C. (1981). Family therapy techniques. Harvard University Press.
Mitchell, L. (2000). Attachment to the missing object: Infidelity and obsessive love. Journal of Applied Psychoanalytic Studies, 2(4), 383-395.
Muḥammadī Rayshahrī, Muḥammad (2008). Takīm-i Khānevādeh. Qom: Dār al-Ḥadīth. [In Persian]
Muʾminī Jāvīd, Mihrāvar; Shuʿāʿ Kāẓimī, Mihrangīz (2016). Dīdgāhhā-yi Naarī-i Peymān-Shikanī-i Zanāshūyī va Bihbūd-i Ravābiṭ. Tehran: Āvā-yi Nūr. [In Persian]
Nichols, M. P., & Davis, S. D. (2016). Family therapy: Concepts and methods (11th ed.). Pearson.
NūrʿAlīzādeh, Masʿūd (2018). The Method of Modeling Psychological Concepts and Constructs from Islamic Texts (Qur’an and Hadith). PhD Dissertation, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom. [In Persian]
Oppenheimer, M. (2007). Recovering from an extramarital relationship: A non-systemic approach. Psychotherapy, 61(2), 181-190.
Pasandīdeh, ʿAbbās (2010). Kānūn-i Javānmardī. Tehran: Markaz-i Umūr-i Zanān va Khānevādeh-i Nihād-i Riyāsat-i Jumhūrī. [In Persian]
Peluso, P. R. (2015). Infidelity: A practitioner’s guide to working with couples in crisis. Routledge.
Penn, C. D., Hernandez, S. L., & Bermudez, J. M. (1997). Using a cross-cultural perspective to understand infidelity in couples therapy. The American Journal of Family Therapy, 25(2), 169-185.
Qurʾān Karīm, translated by Nāṣir Makārim Shīrāzī (1999). Qom: Intishārāt-i Madrasah-i Imām ʿAlī ibn Abī Ṭālib. [In Persian]
Rafīʿī Hunar, Ḥamīd (2018). The Therapeutic Model of Self-Regulation for Depression Based on Islamic Sources. PhD Dissertation, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom. [In Persian]
Rafīʿpūr, Farāmarz (2003). Tiknīkhā-yi Khāṣṣ-i Taqīq dar ʿUlūm-i Ijtimāʿī. Tehran: Shirkat-i Sahāmī-i Intishār. [In Persian]
Roscoe, B., Cavanaugh, L. E., & Kennedy, D. R. (1988). Dating infidelity: Behaviors, reasons and consequences. Adolescence, 23(89), 35-43.
Rusbult, C. E., Drigotas, S. M., & Verette, J. (1994). The investment model: An interdependence analysis of commitment processes and relationship maintenance phenomena. In D. Canary & L. Stafford (Eds.), Communication and relationship maintenance (pp. 115-139). Academic Press.
Ruza, I., & Ruza, A. (2012). Causal explanation for infidelity of Latvian residents in dating and marital relationships. Journal of Family Psychology, 28(1), 236-242.
Sālārīfar, Muḥammad Riḍā (2002). “Boundaries in the Family from the Perspective of Islam and Structural Theory.” Falnāmah-i awzah va Dānishgāh, 8(31), 152-152. [In Persian]
Sālārīfar, Muḥammad Riḍā (2014). Designing Cognitive-Behavioral Couple Therapy Based on Islamic Texts and Comparing Its Effectiveness with Developed Cognitive-Behavioral Couple Therapy in Increasing Marital Satisfaction. PhD Dissertation, Research Institute of Hawzah and University, Qom. [In Persian]
Sarmad, Zuhrah; Bāzargān, ʿAbbās; Ḥijāzī, Ilāheh (2013). Ravish-i Taqīq dar ʿUlūm-i Raftārī. Tehran: Nashr-i Agāh. [In Persian]
Schonian, S. (2013). Perceptions and definition of infidelity: A multimethod study. Master’s Thesis, University of Nevada.
Shackelford, T. K., Besser, A., & Goetz, A. T. (2008). Personality, marital satisfaction, and probability of marital infidelity. Individual Differences Research, 6(1), 13-25.
Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277-1288.
Shujāʿī, Muḥammad Ṣādiq (2015). Ravānshināsī-i Islāmī. Qom: Markaz-i Bayn al-Milalī-i Tarjumah va Nashr al-Muṣṭafā. [In Persian]
Shultz, K. S., Whitney, D. J., & Zickar, M. J. (2014). Measurement theory in action: Case studies and exercises. Routledge.
Simms, D. (2011). Infidelity: A definition. Journal of Marital and Family Therapy, 37(2), 201-213.
Spanier, G. B. (1979). The measurement of marital quality. Journal of Sex & Marital Therapy, 5(3), 288-300.
Streiner, D. L., Norman, G. R., & Cairney, J. (2015). Health measurement scales: A practical guide to their development and use (5th ed.). Oxford University Press.
Ṭabāṭabāʾī, Sayyid Muḥammad Kāẓim (2011). Maniq-i Fahm-i adīth. Qom: Muʾassasah-i Āmūzishī-Pizhūhishī-i Imām Khomeini. [In Persian]
Toplu-Demirtas, E., & Fincham, F. D. (2018). Dating infidelity in Turkish couples: The role of attitudes and intentions. Journal of Sex Research, 55(2), 252-262.
Walker, H. C. (2013). Establishing content validity of an evaluation rubric for mobile technology applications utilizing the Delphi method. Johns Hopkins University.
Weeks, G. R., Gambescia, N., & Jenkins, R. (2003). Treating infidelity. W. W. Norton.
Whisman, M. A., Dixon, A. E., & Johnson, B. (1997). Therapists’ perspectives of couples problems and treatment issues in the practice of couples therapy. Journal of Family Psychology, 11(3), 361-366.
Wiederman, M. W., & Hurd, C. (1999). Extradyadic involvement during dating. Journal of Social and Personal Relationships, 16(2), 265-274.
Wilson, K., Mattingly, B. A., Clark, E. M., Weidler, D. J., & Bequette, A. W. (2011). The gray area: Exploring attitudes toward infidelity and the development of the Perceptions of Dating Infidelity Scale. The Journal of Social Psychology, 151(1), 63-86.
Wynd, C. A., Schmidt, B., & Schaefer, M. A. (2003). Two quantitative approaches for estimating content validity. Nursing Research, 25(2), 508-518.
Zāriʿī Tūpkhāneh, Muḥammad (2018). Mihr va Iqtidār dar Khānevādeh. Qom: Intishārāt-i Ḥawzahā-yi ʿIlmī. [In Persian]
Zāriʿī Tūpkhāneh, Muḥammad (2019). Designing and Developing a Multifaceted Couple Therapy Package with an Islamic Approach for Intervention in Extramarital Relationships. PhD Dissertation, Research Institute of Hawzah and University, Qom. [In Persian]
Zāriʿī Tūpkhāneh, Muḥammad (2023). Peymān-Shikanī-i Zanāshūyī: ʿAwāmil, Payāmadhā va Miqyās-i Ān bā Rūykard-i Islāmī. Qom: Research Institute of Hawzah and University. [In Persian]
Zāriʿī Tūpkhāneh, Muḥammad (2025). Darmān-i Peymān-Shikanī-i Zanāshūyī: Rūykard-i Yekpārchah-i Khodāsū. Qom: Research Institute of Hawzah and University. [In Persian]
Zāriʿī Tūpkhāneh, Muḥammad; Jānbozorgī, Masʿūd; Bustān, Ḥusayn (2016). “Principles and Interactive Model of Couples and Religious Family Therapy.” Pizhūhishnāmah-i Ravānshināsī-i Islāmī, 2(3), 106-137. [In Persian]
Zāriʿī Tūpkhāneh, Muḥammad; Jānbozorgī, Masʿūd; Rasūlzādeh, Sayyid Kāẓim; Gharawī Rād, Sayyid Muḥammad (2022). “Background and Validation of Marital Infidelity Based on Religious Thought.” Ravānshināsī va Dīn, 13(3), 101-114. [In Persian]
Zola, M. F. (2007). Beyond infidelity-related impasse: An integrated, systemic approach to couples therapy. Journal of Systemic Therapies, 26(2), 25-41.