طراحی سنجۀ سواد مالی اسلامی کارکنان نظام بانکی ایران

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد پیوسته مدیریت مالی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق (ع)

2 دانشیار گروه مالی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران.

10.30471/jee.2026.11728.2570

چکیده

چکیده گسترده
مقدمه و اهداف: تحولات شتابان در نظام‌های مالی معاصر و افزایش پیچیدگی ابزارها و نهادهای مالی، ضرورت برخورداری کنشگران اقتصادی از سطح مناسبی از سواد مالی را بیش از پیش آشکار کرده است. سواد مالی به افراد امکان می‌دهد مفاهیم مالی را درک کرده، اطلاعات اقتصادی را ارزیابی نموده و در سطوح فردی و سازمانی تصمیم‌های آگاهانه اتخاذ کنند. باوجوداین، در جوامع اسلامی، سواد مالی متعارف به‌تنهایی کفایت نمی‌کند؛ زیرا تصمیم‌گیری‌های مالی باید با اصول شریعت اسلامی از جمله ممنوعیت ربا، اجتناب از غرر، مشارکت در سودوزیان و رعایت ملاحظات اخلاقی و عدالت توزیعی سازگار باشد. این الزامات، ضرورت شکل‌گیری و توسعه مفهوم «سواد مالی اسلامی» را برجسته می‌کند. باوجود گسترش ادبیات بانکداری و مالی اسلامی، پژوهش‌های تجربی مرتبط با سواد مالی اسلامی ـ به‌ویژه در حوزه سنجش و اندازه‌گیری آن ـ همچنان محدود و پراکنده است. بخش عمده مطالعات موجود بر دانشجویان، مشتریان یا عموم جامعه تمرکز داشته‌اند و نقش کارکنان بانک‌ها به‌عنوان بازیگران کلیدی در اجرای عملی بانکداری اسلامی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این خلأ در جمهوری اسلامی ایران - که نظام بانکی آن به‌طور رسمی بر مبنای بانکداری بدون ربا فعالیت می‌کند - اهمیت بیشتری می‌یابد؛ زیرا تاکنون ابزار استاندارد، بومی و اعتبارسنجی‌شده‌ای برای سنجش سطح سواد مالی اسلامی کارکنان شبکه بانکی طراحی نشده است. براساس‌این، هدف اصلی پژوهش حاضر طراحی و اعتبارسنجی یک سنجه جامع و بومی سواد مالی اسلامی برای کارکنان نظام بانکی ایران است. به‌طور مشخص، این پژوهش می‌کوشد:
۱. ابعاد و مؤلفه‌های اصلی سواد مالی اسلامی را از طریق فراترکیب نظام‌مند پژوهش‌های پیشین شناسایی کند؛
۲. شاخص‌های قابل‌اندازه‌گیری متناسب با چهارچوب‌های حقوقی، نهادی و شرعی نظام بانکی ایران را توسعه دهد؛ و
۳. روایی و پایایی سنجه پیشنهادی را با استفاده از مدل‌سازی معادلات ساختاری حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) به‌طور تجربی آزمون نماید.
بدین‌ترتیب، پژوهش حاضر در پی فراهم آوردن ابزاری تحلیلی برای ارزیابی وضعیت سواد مالی اسلامی کارکنان و حمایت از طراحی آموزش‌های هدفمند، توسعه منابع انسانی و سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد در نظام بانکداری اسلامی ایران است.
روششناسی پژوهش: این پژوهش با رویکرد آمیخته و در دو مرحله کیفی و کمّی انجام شده است. در مرحله کیفی، از روش فراترکیب نظام‌مند برای شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های سواد مالی اسلامی استفاده شد. براساس الگوی هفت‌مرحله‌ای سندلوفسکی و باروسو، جست‌وجویی جامع در پایگاه‌های علمی وب آو ساینس و اسکوپوس برای مطالعات منتشرشده در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ انجام گرفت. پس از اعمال معیارهای ورود و خروج و حذف موارد تکراری، در نهایت ۴۶ مطالعه مرتبط برای تحلیل انتخاب شد. افزون‌براین، به‌منظور بومی‌سازی سنجه، اسناد مقرراتی شامل بخشنامه‌های منتخب شورای فقهی بانک مرکزی و قراردادهای یکنواخت بانکی نیز بررسی شد. تحلیل محتوای کیفی با استفاده از نرم‌افزار MaxQDA نسخه ۲۰۲۰ انجام شد و مفاهیم و مقوله‌های کلیدی استخراج و در قالب چهارچوبی یکپارچه تلفیق شد. نتایج این مرحله به شناسایی سه بُعد اصلی سواد مالی اسلامی شامل دانش مالی اسلامی، نگرش مالی اسلامی و رفتار مالی اسلامی انجامید. در مرحله کمّی، ابعاد شناسایی‌شده به شاخص‌های قابل‌اندازه‌گیری تبدیل و پرسش‌نامه اولیه تدوین شد. روایی محتوایی ابزار با مشارکت ۲۵ نفر از خبرگان شامل متخصصان بانکداری اسلامی، ناظران شرعی بانک‌ها و اعضای هیئت‏علمی دانشگاه‌ها بررسی و با استفاده از شاخص‌های نسبت روایی و پایایی، گویه‌ها پالایش شد. در ادامه، داده‌های گردآوری‌شده از ۱۰۰ نفر از کارکنان شبکه بانکی برای آزمون روایی سازه و پایایی ابزار مورد استفاده قرار گرفت. تحلیل داده‌ها با بهره‌گیری از مدل‌سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) و با استفاده از نرم‌افزار SmartPLS 3 انجام شد؛ روشی که برای پژوهش‌های اکتشافی و نمونه‌های نسبتاً محدود مناسب تلقی می‌شود. در این مرحله، مدل اندازه‌گیری از حیث پایایی درونی، روایی همگرا و روایی واگرا ارزیابی و سپس مدل ساختاری برای بررسی روابط میان ابعاد سواد مالی اسلامی تحلیل شد.
نتایج و یافتهها: یافته‌های حاصل از فراترکیب کیفی و تحلیل‌های کمّی، شواهد تجربی معتبری در حمایت از سنجه پیشنهادی سواد مالی اسلامی ارائه می‌دهد. در مرحله کیفی، تحلیل مطالعات منتخب به استخراج سازه‌های اصلی انجامید و در نهایت سواد مالی اسلامی در قالب یک ساختار سه‌بُعدی شامل دانش مالی اسلامی، نگرش مالی اسلامی و رفتار مالی اسلامی مفهوم‌پردازی شد که به ترتیب ابعاد شناختی، نگرشی و رفتاری تصمیم‌گیری مالی در چهارچوب شریعت را منعکس می‌کنند. در مرحله کمّی، ارزیابی مدل اندازه‌گیری نشان داد که سازه‌های پژوهش از پایایی درونی مناسب برخوردارند؛ به‌گونه‌ای‌که مقادیر آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی برای تمامی سازه‌ها از آستانه‌های پذیرفته‌شده فراتر بود. همچنین، روایی همگرا با توجه به مقادیر مناسب میانگین واریانس استخراجی تأیید شد و نتایج معیار فورنل–لارکر و نسبت HTMT نیز روایی واگرای سازه‌ها را تأیید کرد.
تحلیل مدل ساختاری نشان داد که دانش مالی اسلامی اثر مثبت و معناداری بر نگرش مالی اسلامی کارکنان دارد و نگرش مالی اسلامی نیز تأثیر قوی و معناداری بر رفتار مالی اسلامی نشان می‌دهد. در مقابل، اثر مستقیم دانش مالی اسلامی بر رفتار مالی اسلامی معنادار نبود. باوجوداین، آزمون میانجی‌گری نشان داد که دانش مالی اسلامی از طریق نگرش مالی اسلامی اثر غیرمستقیم و معناداری بر رفتار مالی اسلامی دارد. این یافته بیانگر آن است که نگرش‌های حرفه‌ای کارکنان نقش محوری در تبدیل دانش شرعی و مالی به رفتارهای عملی منطبق با اصول بانکداری اسلامی ایفا می‌کنند. همچنین مقادیر قابل‌قبول ضریب تعیین برای سازه‌های درون‌زا نشان‌دهنده قدرت تبیینی مناسب مدل است و کارآمدی تجربی سنجه پیشنهادی را تأیید می‌کند.
بحث و نتیجهگیری: نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که سواد مالی اسلامی کارکنان نظام بانکی سازه‌ای چندبعدی است که از سه مؤلفه دانش، نگرش و رفتار تشکیل می‌شود. درحالی‌که دانش مالی اسلامی زمینه شناختی لازم را برای درک مفاهیم و مقررات شرعی فراهم می‌کند، شکل‌گیری رفتارهای مالی منطبق با شریعت بیش از هر چیز به نگرش‌ها و باورهای حرفه‌ای کارکنان وابسته است. به‌دیگرسخن، صرف افزایش دانش نظری لزوماً به تغییر رفتار عملی در محیط کاری منجر نمی‌شود، بلکه درونی‌سازی ارزش‌ها و نگرش‌های مرتبط با بانکداری اسلامی نقش تعیین‌کننده‌ای در این فرایند دارد. از منظر کاربردی، سنجه طراحی‌شده می‌تواند به‌عنوان ابزاری تشخیصی برای ارزیابی سطح سواد مالی اسلامی کارکنان، شناسایی شکاف‌های دانشی و نگرشی و طراحی برنامه‌های آموزشی هدفمند در شبکه بانکی استفاده شود. همچنین، نتایج پژوهش می‌تواند مبنایی برای تدوین استانداردهای شایستگی حرفه‌ای کارکنان در حوزه بانکداری اسلامی و تقویت سازوکارهای نظارت شرعی در بانک‌ها باشد. براساس‌این، پیشنهاد می‌شود بانک مرکزی و نهادهای آموزشی مرتبط، چهارچوبی استاندارد برای شایستگی‌های دانشی، نگرشی و رفتاری کارکنان در حوزه بانکداری اسلامی تدوین کنند و ارزیابی دوره‌ای سواد مالی اسلامی کارکنان را در برنامه‌های توسعه منابع انسانی شبکه بانکی مورد توجه قرار دهند. همچنین، بازطراحی برنامه‌های آموزشی با تأکید بر تقویت نگرش‌های حرفه‌ای، استانداردسازی فرایند تفهیم شرعی قراردادها به مشتریان و ادغام کنترل‌های شرعی در فرآیندهای عملیاتی بانک‌ها می‌تواند به ارتقای کیفیت اجرای بانکداری اسلامی کمک کند.
در مجموع، پژوهش حاضر با ارائه یک سنجه بومی و اعتبارسنجی‌شده برای سنجش سواد مالی اسلامی کارکنان نظام بانکی ایران، گامی در جهت ارتقای شایستگی‌های حرفه‌ای، بهبود کیفیت اجرای عقود اسلامی و تقویت انطباق شرعی در نظام بانکی کشور به شمار می‌آید.
تقدیر و تشکر: از پژوهشکدۀ پولی و بانکی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران بابت حمایت مالی از این پژوهش تشکر و قدردانی می‌شود.

کلیدواژه‌ها


منابع
آزادی احمدآبادی، محمد (1400). طراحی مدل ارائه خدمت در صنعت مراقبت سلامت ایران مبتنی بر تفکر طراحی. پایان‎نامه کارشناسی‎ارشد منتشر نشده. دانشگاه امام صادقj.
باغ میرانی مصطفی، اسماعیلی گیوی محمدرضا، حسن زاده محمد، نوروزی علیرضا (1396). توسعه مدل مفهومی مسئله‎یابی پژوهش با استفاده از روش تحلیل محتوای جهت دار. تعامل انسان و اطلاعات، ۴ (۳)، 109-130.
کمالی، یحیی (1396). روش‎شناسی فراترکیب و کاربرد آن در سیاستگذاری عمومی. سیاست، 43، 721-736.
References
Ab Rahman, S., Tajudin, A., & Tajuddin, A. F. A. (2018). The significant role of Islamic financial literacy among college students in Malaysia. International Journal of Managerial Studies and Research, 6(11), 2349-0349. https://doi.org/10.20431/2349-0349.0611005
Adawiah, R., Suarni, A., & Wahyuni, S. (2024). The influence of Islamic financial literacy and product knowledge on the decision to use Islamic banking products on students of Muhammadiyah Colleges in South Sulawesi, Indonesia. International Journal of Research and Innovation in Social Science, 8(6), 960-971. https://doi.org/10.47772/ijirss.2024.806073
Ahmad, G., Widyastuti, U., Susanti, S., & Mukhibad, H. (2020). Determinants of the Islamic financial literacy. Accounting, 6(6), 961-966. https://doi.org/10.5267/j.ac.2020.7.024
Alam, N., Gupta, L., & Shanmugam, B. (2019). Islamic Finance: A Practical Perspective. Palgrave Macmillan.
Albaiy, M., & Rahman, M. (2019). The intention to use Islamic banking: Evidence from Malaysia. International Journal of Emerging Markets, 14(5), 888-906. https://doi.org/10.1108/IJOEM-05-2018-0218
Alsayigh, N. A. J., & Al-Hayali, Z. M. A. (2022). Islamic financial literacy, concepts, and indicators. Asian Journal of Economics, Business and Accounting, 22(21), 6-19. https://doi.org/10.9734/AJEBA/2022/v22i2130683
Antara, P. M., Musa, R., & Hassan, F. (2016). Bridging Islamic financial literacy and halal literacy: The way forward in halal ecosystem. Procedia Economics and Finance, 37, 196-202. https://doi.org/10.1016/S2212-5671(16)30113-7
Antara, P. M., Musa, R., & Hassan, F. (2017). Conceptualisation and operationalisation of Islamic financial literacy scale. Pertanika Journals, 25, 251-260.
Aprea, C., Wuttke, E., Breuer, K., Koh, N. K., Davies, P., Greimel-Fuhrmann, B., & Lopus, J. S. (Eds.). (2016). International Handbook of Financial Literacy. Springer. https://doi.org/10.1007/978-981-10-0360-8
Atkinson, A., & Messy, F. A. (2012). Measuring financial literacy: Results of the OECD/International Network on Financial Education (INFE) pilot study. OECD Publishing. http://dx.doi.org/10.1787/5k9csfs90fr4-en
Atkinson, A., McKay, S., Collard, S., & Kempson, E. (2007). Levels of financial capability in the UK. Public Money and Management, 27(1), 29-36.
Āzādī Aḥmadābādī, Muḥammad (2021). Designing a Service Delivery Model in Iran’s Healthcare Industry Based on Design Thinking. Unpublished Master’s Thesis, Imam Sadiq University. [In Persian]
Bāgh Mīrānī, Muṣṭafā; Ismāʿīlī Gīvī, Muḥammad Riḍā; Ḥasanʹzādeh, Muḥammad; Nūrūzī, ʿAlī Riḍā (2017). “Developing a Conceptual Model of Research Problem-Finding Using Directed Content Analysis.” Taʿāmul-i Insān va Iṭṭilāʿāt, 4(3), 109-130. [In Persian]
Chin, W. W. (1998). The partial least squares approach to structural equation modeling. In Modern Methods for Business Research (pp. 295-336). Psychology Press.
Collins, J. M., & O’Rourke, C. M. (2010). Financial education and counseling—Still holding promise. Journal of Consumer Affairs, 44(3), 483-498. https://doi.org/10.1111/j.1745-6606.2010.01179.x
Dijkstra, T. K., & Henseler, J. (2015). Consistent partial least squares path modeling. MIS Quarterly, 39(2), 297-316.
Dinc, Y., Cetin, M., & Jahangir, R. (2023). Revisiting the concept of Islamic financial literacy in a boundaryless context: Cross-country comparison of Islamic financial literacy. Journal of Islamic Accounting and Business Research, 14(8), 1364-1382. https://doi.org/10.1108/JIABR-02-2022-0043
Dinc, Y., Cetin, M., Bulut, M., & Jahangir, R. (2021). Islamic Financial Literacy Scale: An amendment in the sphere of contemporary financial literacy. ISRA International Journal of Islamic Finance, 13(3), 420-435. https://doi.org/10.1108/IJIF-07-2020-0156
Durak, İ., Öncü, M. A., & Kartal, O. (2020). Measuring Islamic financial literacy and discovering its relations with entrepreneurship among university students in Turkey. Bilimname, 2020(42), 215-242. https://doi.org/10.28949/bilimname.819736
Er, B., & Mutlu, M. (2017). Financial inclusion and Islamic finance: A survey of Islamic financial literacy index. Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi, 3(2). https://doi.org/10.25272/j.2149-8407.2017.3.2.0
Falk, R. F., & Miller, N. B. (1992). A Primer for Soft Modeling. University of Akron Press.
FINRA. (2003). NASD investor literacy research: Executive summary.
Firdausi, M. R. A., & Kasri, R. A. (2022). Islamic financial literacy amongst Muslim students in Indonesia: A multidimensional approach. Al-Muzara’Ah, 2022, 77-94. https://doi.org/10.29244/jam.specialissue2022.77-94
Fornell, C., & Larcker, D. F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39-50. https://doi.org/10.2307/3151312
Goyal, K., & Kumar, S. (2021). Financial literacy: A systematic review and bibliometric analysis. International Journal of Consumer Studies, 45(1), 80-105. https://doi.org/10.1111/ijcs.12605
Hair, J. F., Risher, J. J., Sarstedt, M., & Ringle, C. M. (2019). When to use and how to report the results of PLS-SEM. European Business Review, 31(1), 2-24. https://doi.org/10.1108/ebr-11-2018-0203
Henseler, J., Hubona, G., & Ray, P. A. (2016). Using PLS path modeling in new technology research: Updated guidelines. Industrial Management & Data Systems, 116(1), 2-20.
Hidajat, T., & Hamdani, M. (2017). Measuring Islamic financial literacy. Advanced Science Letters, 23(8), 7173-7176. https://doi.org/10.1166/asl.2017.9321
Hung, A., Parker, A. M., & Yoong, J. (2009). Defining and measuring financial literacy. RAND Labor and Population.
Huston, S. J. (2010). Measuring financial literacy. Journal of Consumer Affairs, 44(2), 296-316. https://doi.org/10.1111/j.1745-6606.2010.01170.x
Ib Rashid, M. H. (2020). Islamic banking and bank performance in Malaysia: An empirical analysis. Journal of Islamic Monetary Economics and Finance, 6(3), 487-502. https://doi.org/10.21098/jimf.v6i3.1197
Ilyana, S., Purna, F. P., & Friantoro, D. (2021). Islamic financial literacy and its effects on intention to use Islamic bank. Ihtifaz: Journal of Islamic Economics, Finance, and Banking, 4(2), 97-110. https://doi.org/10.12928/ijiefb.v4i2.2622
Junipa, J., & Sugiarti, D. (2024). Sharia financial literacy of Muslim employees and their interest in Sharia banking: Case study of Solok Regency Firefighters. Proceeding of The International Seminar on Business, Economics, Social Science and Technology (ISBEST), 4(1). https://doi.org/10.33830/isbest.v4i1.4833
Kamālī, Yaḥyā (2017). “The Methodology of Meta-Synthesis and Implications for Public Policy.” Falnāmah-i Siyāsat, 47(3), 721-736. [In Persian]
Kevser, M., & Doğan, M. (2021). Islamic financial literacy and its determinants: A field study on Turkey. Journal Transition Studies Review, 28(1), 91-120. https://doi.org/10.14665/1614-4007-28-1-008
Khairunnisa, H. L. (2020). Islamic financial literacy: Developing instruments. Ekonomi Islam Indonesia, 2(1).
Kleinheksel, A. J., Rockich-Winston, N., Tawfik, H., & Wyatt, T. R. (2020). Demystifying content analysis. The American Journal of Pharmaceutical Education, 84(1), 7113. https://doi.org/10.5688/AJPE7113
Kline, R. B. (2023). Principles and Practice of Structural Equation Modeling. Guilford Publications.
KMT, L., & Nikzad, M. (2025). The impact of artificial intelligence (AI) implementation on Islamic financial literacy and global economic changes in the banking world. Journal of Islamic Economics and Business Ethics, 2(1), 23-43. https://doi.org/10.24235/jiesbi.v2i1.253
Korhonen, A., Hakulinen-Viitanen, T., Jylhä, V., & Holopainen, A. (2013). Meta-synthesis and evidence-based health care—A method for systematic review. Scandinavian Journal of Caring Sciences, 27(4), 1027-1034. https://doi.org/10.1111/scs.12003
Lawshe, C. H. (1975). A quantitative approach to content validity. Personnel Psychology, 28(4). https://doi.org/10.1111/j.1744-6570.1975.tb01393.x
Lusardi, A., & Mitchell, O. S. (2007). Financial literacy and retirement planning: New evidence from the Rand American Life Panel. Michigan Retirement Research Center Research Paper No. WP, 157. http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1095869
Lusardi, A., & Mitchell, O. S. (2011). Financial literacy and planning: Implications for retirement wellbeing (No. w17078). National Bureau of Economic Research. https://doi.org/10.3386/w17078
Lusardi, A., & Mitchell, O. S. (2023). The importance of financial literacy: Opening a new field. Journal of Economic Perspectives, 37(4), 137-154. https://doi.org/10.1257/jep.37.4.137
Lyons, A. C. (2003). Financial literacy education: What do students need to know to plan for the future. US House of Representatives.
Mandell, L. (2007). Financial literacy of high school students. In J. J. Xiao (Ed.), Handbook of Consumer Finance Research (pp. 163-183). Springer. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-0-387-75734-6_10
McGregor, S. L., & Alghamdi Hamdan, A. K. (2024). Measuring Islamic financial literacy. Financial Planning Research Journal, 10(1), 1-19.
Md Sapir @ Shafik, A. S., & Wan Ahmad, W. M. (2020). Financial literacy among Malaysian Muslim undergraduates. Journal of Islamic Accounting and Business Research, 11(8), 1515-1529. https://doi.org/10.1108/JIABR-10-2017-0149
Moore, D. (2003). Survey of financial literacy in Washington State: Knowledge, behavior, attitudes, and experiences. Technical Report No. 03-39, Washington State University.
Muslichah, I., & Sanusi, A. (2020). The effect of Islamic financial literacy and religiosity on the intention to use Islamic banking products. Asian Journal of Islamic Management, 2(1), 1-13.
Nawi, F. A. M., Ab Aziz, M. R., & Shahwan, S. (2022). Conceptualizing and operationalizing Islamic financial literacy: A multidimensional framework. Advanced International Journal of Banking, Accounting and Finance (AIJBAF), 4(11). 10.35631/AIJBAF.411002
Nawi, F. A. M., Daud, W. M. N. W., Ghazali, P. L., Yazid, A. S., & Shamsuddin, Z. (2018). Islamic financial literacy: A conceptualization and proposed measurement. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 8(12), 629-641. http://dx.doi.org/10.6007/IJARBSS/v8-i12/5061
O’brien, R. M. (2007). A caution regarding rules of thumb for variance inflation factors. Quality & Quantity, 41(5), 673-690. https://doi.org/10.1007/s11135-006-9018-6
Organisation for Economic Co-operation and Development. (2017). G20/OECD INFE report on adult financial literacy in G20 countries.
Osman, Z., Sapiei, N. S., & Abdullah, M. F. (2024). Islamic financial literacy, financial skills and self-efficacy towards financial management behaviour among Millennials in Malaysia. Journal of Islamic Marketing. https://doi.org/10.1108/JIMA-09-2021-0283
Ouachani, S., Belhassine, O., & Kammoun, A. (2021). Measuring financial literacy: A literature review. Managerial Finance, 47(2), 266-281. https://doi.org/10.1108/MF-04-2019-0175
Parhan, M., Rakhmat, A., Ashshidqi, M., Dewi, L., Edelweis, S., & Prayoga, F. (2022). Islamic financial planning: Konsep literasi keuangan syariah sebagai alternatif perencanaan financial bagi mahasiswa. Ekonomi Islam. https://doi.org/10.22236/jei.v13i1.8417
Qublan, A. I. M. A., & Yildiz, M. (2022). Determining the level of Islamic finance literacy: A research on FEAS and FIS students. Finans Ekonomi ve Sosyal Araştirmalar Dergisi, 7(3), 500-515. https://doi.org/10.29106/fesa.1148161
Rachman, A., Kartaatmadiya, N. P., Rasyra, Z. A., & Husniyyah, S. (2022). Strategies for improving the Sharia financial literacy index in the millennial generation in Indonesia. I-Finance: A Research Journal on Islamic Finance, 8(2), 152-169.
Ramadhani, H. (2019). Islamic behavior finance: Literature review. AFEBI Islamic Finance and Economic Review, 4(02), 132-139. https://doi.org/10.47312/aifer.v4i02.460
Reinartz, W., Haenlein, M., & Henseler, J. (2009). An empirical comparison of the efficacy of covariance-based and variance-based SEM. International Journal of Research in Marketing, 26(4), 332-344. https://doi.org/10.1016/j.ijresmar.2009.08.001
Rieger, M. O. (2020). How to measure financial literacy? Journal of Risk and Financial Management, 13(12), 324. https://doi.org/10.3390/jrfm13120324
Risman, A. (2024). The behavioral Islamic finance: Conceptual framework and literature review. Indonesian Interdisciplinary Journal of Sharia Economics (IIJSE), 7(2), 3216-3230.
Roemanasari, R. M., Suwitho, S., & Arifin, Z. (2022). Islamic financial literacy and financial behavior on investment intentions. Journal of Islamic Economics and Tax, 2(3), 132-140.
Sandelowski, M., Voils, C. I., & Barroso, J. (2006). Defining and designing mixed research synthesis studies. Research in the Schools, 13(1), 29.
Sarstedt, M., Ringle, C. M., & Hair, J. F. (2021). Partial least squares structural equation modeling. In Handbook of Market Research (pp. 587-632). Springer.
Setiawati, R., Nidar, S. R., Anwar, M., & Masyita, D. (2018). Islamic financial literacy: Construct process and validity. Academy of Strategic Management Journal, 17(4), 1-12.
Taber, K. S. (2018). The use of Cronbach’s alpha when developing and reporting research instruments in science education. Research in Science Education, 48(6), 1273-1296. https://doi.org/10.1007/s11165-016-9602-2
Triyawan, A., & Salsabila, F. (2021). The effect of psychosocial factors on Islamic financial literacy: Structural equation modelling-partial least square (SEM-PLS) approach. Journal of Islamic Economics and Philanthropy (JIEP), 4(2).
Walsh, D., & Downe, S. (2005). Meta-synthesis method for qualitative research: A literature review. Journal of Advanced Nursing, 50(2), 204-211. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2005.03380.x
Zait, A., & Bertea, P. E. (2015). Financial literacy: Conceptual definition and proposed approach for a measurement instrument. The Journal of Accounting and Management, 4(3).
Zaman, Z., Mehmood, B., Aftab, R., Siddique, M. S., & Ameen, Y. (2017). Role of Islamic financial literacy in the adoption of Islamic banking services: An empirical evidence from Lahore, Pakistan. Journal of Islamic Business and Management, 7(2).